Cuộc đua khoáng sản tại châu Phi: Mỹ dùng sức mạnh tài chính để đối đầu Trung Quốc

Mỹ đang tận dụng các thỏa thuận mua hàng dài hạn và các gói tài trợ có sự hậu thuẫn của chính phủ để cạnh tranh trong ngắn hạn với Trung Quốc nhằm đảm bảo nguồn cung đồng, coban và các khoáng sản quan trọng khác từ châu Phi, theo chia sẻ của các nhà ngoại giao, lãnh đạo doanh nghiệp và giới phân tích trước thềm hội nghị khai khoáng Indaba diễn ra trong tuần này.

Trọng tâm chiến lược của Washington hiện tập trung vào Zambia, Guinea và Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) – quốc gia đã sản xuất khoảng 3,3 triệu tấn đồng trong năm 2024.

Tuy nhiên, thay vì trực tiếp đưa các công ty Mỹ vào đầu tư vận hành tại những quốc gia có mức độ rủi ro cao, Washington đang ưu tiên các mô hình giao dịch khác như các thỏa thuận mua hàng tương tự những gì họ đang thực hiện với công ty khai thác quốc doanh Congo Gécamines. Cách tiếp cận này nhằm đưa sản lượng khoáng sản vào các chuỗi giá trị gắn với Mỹ, trong bối cảnh các nhà tinh luyện Trung Quốc đang chiếm ưu thế.

Các thỏa thuận mua hàng cho phép một quốc gia hoặc doanh nghiệp đảm bảo quyền tiếp nhận một phần sản lượng của mỏ để đổi lấy tài trợ hoặc các hình thức hỗ trợ khác.

“Chúng tôi đang chứng kiến sự tham gia của Mỹ làm thay đổi dòng chảy khoáng sản từ châu Phi,” ông Thomas Scurfield, nhà phân tích cấp cao tại tổ chức phi lợi nhuận NRGI, nhận định trước thềm sự kiện tại Nam Phi.

“Mỹ đang biến cam kết thành hành động tài chính cụ thể, nhưng vẫn cần thời gian để xem liệu họ có thể cạnh tranh về quy mô và tốc độ với Trung Quốc hay không,” ông Scurfield nói thêm.

Cả Washington và Bắc Kinh được kỳ vọng sẽ tìm kiếm thêm các cam kết mới tại hội nghị khai khoáng Indaba ở Cape Town trong tuần này, trong đó Mỹ đang tích cực tiếp xúc các quan chức để thăm dò khả năng triển khai kế hoạch của mình.

Tâm điểm của sự dịch chuyển này là Gécamines, công ty hiện đang chuẩn bị vận chuyển khoảng 100.000 tấn đồng từ mỏ Tenke Fungurume sang các nhà mua hàng Mỹ trong năm nay, sau khi đạt được thỏa thuận với tập đoàn CMOC của Trung Quốc để mở rộng quyền tiếp thị sản phẩm.

“SỨC MẠNH TÀI CHÍNH HƠN LÀ SỰ HIỆN DIỆN CÔNG NGHIỆP”

Chiến lược của Mỹ không chỉ giới hạn ở mặt hàng đồng.

Ông Xiao Wenhao, nhà phân tích tại Shanghai Metals Market, cho biết chuỗi cung ứng coban của Trung Quốc cũng đang đối mặt với rủi ro khi sự cạnh tranh gia tăng song song với quá trình mở rộng sản xuất.

Ở lĩnh vực khác, công ty Pensana có trụ sở tại London đã hủy kế hoạch xây dựng nhà máy tinh luyện đất hiếm tại Anh để xử lý quặng từ mỏ ở Angola, và chuyển dự án sang Mỹ. Doanh nghiệp này viện dẫn các ưu đãi tài chính và cam kết bảo đảm giá hấp dẫn hơn từ phía Washington.

“Đây là cách Mỹ triển khai sức mạnh tài chính thay vì hiện diện công nghiệp trực tiếp,” ông Vincent Rouget, nhà phân tích tại Control Risks, nhận định.
“Thông qua các thỏa thuận mua hàng và cấu trúc giao dịch, Washington có thể chuyển hướng nguồn đồng của Congo sang các khách hàng Mỹ mà không phải gánh rủi ro chính trị hay vận hành khi trực tiếp quản lý mỏ tại DRC.”

Hiện nay, các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn kiểm soát phần lớn những tài sản đồng và coban lớn nhất của Congo, bao gồm Tenke Fungurume và Kamoa-Kakula, đồng thời đã đưa phần lớn sản lượng về Trung Quốc để tinh luyện trong hơn một thập kỷ qua.

Ngoài đồng và coban, Congo cũng đang nổi lên như một nguồn cung quan trọng cho các kim loại khác.

Các thỏa thuận mua hàng mới đang đưa Gécamines trở thành một trong những nhà xuất khẩu kẽm hàng đầu và là bên thu mua chính các tinh quặng germanium và gallium. Công ty gần đây cũng đã ghi nhận lô hàng germanium đầu tiên được chế biến trong nước và xuất khẩu ra thị trường quốc tế.

TRUNG QUỐC ĐỐI ĐẦU PHƯƠNG TÂY

Sự khác biệt trong cách triển khai vốn giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng thể hiện rõ.

Công ty KoBold Metals đã đầu tư quyền thăm dò trên diện tích hơn 3.000 km² tại các khu vực giàu lithium và đồng, song khẳng định sẽ không triển khai dự án tại những nơi còn vướng tranh chấp pháp lý. Giám đốc KoBold tại Congo, ông Benjamin Katabuka, cho biết công ty ưu tiên các tiêu chuẩn quản trị và minh bạch.

Ngược lại, các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn tiếp tục triển khai hoạt động tại những khu vực còn tranh chấp, qua đó củng cố lợi thế về tốc độ đưa sản phẩm ra thị trường.

Tại Manono – một trong những mỏ lithium chưa được khai thác lớn nhất thế giới – KoBold tuyên bố sẽ chỉ tiến hành dự án sau khi các vấn đề sở hữu được giải quyết, trong khi tập đoàn Zijin của Trung Quốc đã bắt đầu xây dựng hạ tầng ở khu vực phía bắc.

Nếu có thể bảo đảm rõ ràng quyền khai thác ở khu vực phía nam, KoBold cho biết sản xuất có thể bắt đầu trong vòng ba năm.

Tại Guinea, liên danh Winning Consortium Simandou do Trung Quốc hậu thuẫn đã khởi công dự án tại mỏ Simandou khổng lồ bất chấp các tranh chấp sở hữu, trên thực tế buộc tập đoàn Rio Tinto phải điều chỉnh chiến lược để thích ứng.