Nhật Bản triển khai tàu thăm dò đất hiếm đáy biển trong nỗ lực giảm phụ thuộc vào Trung Quốc

Một tàu khai thác của Nhật Bản đã rời cảng vào thứ Hai, hướng tới một rạn san hô xa xôi để thăm dò bùn giàu đất hiếm. Đây là bước đi mới nhất trong nỗ lực của Tokyo nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các khoáng sản quan trọng, trong bối cảnh Bắc Kinh ngày càng siết chặt nguồn cung.

Nhiệm vụ kéo dài một tháng của tàu thử nghiệm Chikyu, diễn ra gần đảo Minamitori – cách Tokyo khoảng 1,900 km về phía đông nam – sẽ đánh dấu lần đầu tiên trên thế giới có một nỗ lực liên tục đưa bùn chứa đất hiếm từ độ sâu khoảng 6 km dưới đáy biển lên tàu.

Cũng như nhiều đồng minh phương Tây, Nhật Bản đang đẩy nhanh quá trình giảm phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các khoáng sản then chốt, vốn được sử dụng trong sản xuất ô tô, điện thoại thông minh và thiết bị quân sự. Nỗ lực này càng trở nên cấp bách trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng với Bắc Kinh.

“Sau bảy năm chuẩn bị không ngừng, cuối cùng chúng tôi cũng có thể bắt đầu các thử nghiệm xác nhận. Điều này thực sự rất xúc động,” ông Shoichi Ishii, người đứng đầu dự án do chính phủ tài trợ, nói với Reuters khi con tàu rời cảng thành phố Shizuoka trong một ngày nắng đẹp, với núi Phú Sĩ phủ tuyết ở phía xa.

“Nếu dự án thành công, nó sẽ có ý nghĩa rất lớn đối với việc đa dạng hóa nguồn cung đất hiếm của Nhật Bản,” ông Ishii nói thêm, đồng thời nhấn mạnh rằng việc thu hồi các khoáng sản quan trọng từ độ sâu 6 km dưới mực nước biển sẽ là một thành tựu công nghệ đáng kể.

Con tàu, với khoảng 130 thủy thủ và nhà nghiên cứu trên boong, dự kiến sẽ trở về cảng vào ngày 14 tháng 2.

Tuần trước, Trung Quốc đã cấm xuất khẩu sang Nhật Bản các mặt hàng phục vụ quân sự có cả mục đích dân sự và quân sự, bao gồm một số khoáng sản quan trọng. Tờ Wall Street Journal cũng đưa tin rằng Bắc Kinh đã bắt đầu hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản trên diện rộng hơn.

Tokyo đã lên án lệnh cấm các mặt hàng sử dụng kép của Trung Quốc, nhưng từ chối bình luận về các báo cáo liên quan đến biện pháp hạn chế rộng hơn – điều mà Bắc Kinh cho đến nay chưa xác nhận cũng chưa bác bỏ. Tuy nhiên, truyền thông nhà nước Trung Quốc cho biết nước này đang cân nhắc các biện pháp như vậy.

Theo các nguồn tin quen thuộc với vấn đề này, các bộ trưởng tài chính của Nhóm Bảy (G7) sẽ thảo luận về nguồn cung đất hiếm tại một cuộc họp ở Washington vào thứ Hai.

Nhật Bản không xa lạ với những căng thẳng liên quan đến đất hiếm với Trung Quốc. Năm 2010, Bắc Kinh từng ngừng xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản sau một sự cố gần các đảo tranh chấp ở Biển Hoa Đông.

Kể từ đó, Nhật Bản đã giảm tỷ lệ phụ thuộc vào Trung Quốc từ khoảng 90% xuống còn 60%, thông qua việc đầu tư vào các dự án ở nước ngoài – bao gồm liên doanh của tập đoàn thương mại Sojitz với Lynas Rare Earths của Australia – đồng thời thúc đẩy hoạt động tái chế và phát triển các quy trình sản xuất ít phụ thuộc hơn vào đất hiếm.

Tuy nhiên, dự án tại đảo Minamitori là nỗ lực đầu tiên nhằm khai thác đất hiếm ngay trong nước.

“Giải pháp căn bản là có thể sản xuất đất hiếm ngay tại Nhật Bản,” ông Takahide Kiuchi, nhà kinh tế điều hành tại Viện Nghiên cứu Nomura, nhận định.

“Nếu vòng kiểm soát xuất khẩu mới này bao trùm nhiều loại đất hiếm hơn, các doanh nghiệp Nhật Bản sẽ lại phải đẩy mạnh việc rời xa Trung Quốc. Nhưng tôi không nghĩ đó sẽ là điều dễ dàng,” ông nói thêm.

Theo các nhà phân tích, với một số loại đất hiếm nặng – chẳng hạn như những nguyên tố được sử dụng để sản xuất nam châm cho động cơ xe điện và xe hybrid – Nhật Bản hiện gần như hoàn toàn phụ thuộc vào Trung Quốc. Đây được xem là một rủi ro lớn đối với ngành công nghiệp ô tô, trụ cột của nền kinh tế nước này.

Sau cú sốc năm 2010, chính phủ Nhật Bản cùng các doanh nghiệp tư nhân đã xây dựng kho dự trữ đất hiếm, dù quy mô cụ thể không được công bố.

Tại một buổi tiệc đầu năm dành cho ngành khai khoáng Nhật Bản vào tuần trước, một số lãnh đạo doanh nghiệp cho biết họ đã chuẩn bị tốt hơn để đối phó với các nguy cơ gián đoạn nguồn cung, nhờ những nỗ lực đa dạng hóa và tích trữ.

Tuy nhiên, ông Kazumi Nishikawa, giám đốc phụ trách an ninh kinh tế tại Bộ Thương mại Nhật Bản, cho rằng chính phủ vẫn phải liên tục nhắc nhở doanh nghiệp về tầm quan trọng của việc đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

“Đôi khi, một sự kiện xảy ra thì doanh nghiệp phản ứng rất mạnh, nhưng khi sự việc qua đi, họ lại quên mất. Chúng tôi phải duy trì nỗ lực này một cách liên tục,” ông Nishikawa nói trên podcast China Talk tuần này.

Dự án đảo Minamitori, nơi chính phủ Nhật Bản đã đầu tư khoảng 40 tỷ yên (tương đương 250 triệu USD) kể từ năm 2018, cũng được xác định là một kế hoạch dài hạn.

Hiện chưa có ước tính chính thức về trữ lượng, cũng như chưa đặt ra mục tiêu sản xuất cụ thể. Tuy nhiên, nếu các thử nghiệm thành công, một đợt khai thác quy mô lớn có thể được tiến hành vào tháng 2 năm 2027.

Trước đây, việc khai thác bùn đáy biển bị xem là không kinh tế do chi phí quá cao. Nhưng nếu tình trạng gián đoạn nguồn cung từ Trung Quốc kéo dài và người mua sẵn sàng chấp nhận mức giá cao hơn, dự án này có thể trở nên khả thi trong những năm tới, theo ông Kotaro Shimizu, nhà phân tích cấp cao tại Mitsubishi UFJ Research and Consulting.

Trung Quốc cũng đang theo dõi sát sao dự án này. Ông Ishii cho biết, khi con tàu tiến hành khảo sát quanh đảo vào tháng 6 năm ngoái, một đội tàu hải quân Trung Quốc đã đi ngang qua khu vực lân cận.

“Chúng tôi cảm nhận rất rõ một cảm giác khủng hoảng khi những hành động mang tính đe dọa như vậy xảy ra,” ông nói.

Phía Trung Quốc khẳng định các hoạt động của mình phù hợp với luật pháp quốc tế, đồng thời kêu gọi Nhật Bản “không thổi phồng mối đe dọa”.