Những điểm bế tắc chính trong thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran

Tổng quan

Căng thẳng địa chính trị tiếp tục leo thang khi Iran duy trì kiểm soát chặt hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, trong khi Mỹ chưa dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các tàu có liên quan tới Iran. Sau khi bác bỏ đề xuất mới từ Tehran hồi tháng 5, Tổng thống Donald Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn hiện chỉ còn “thoi thóp”.

Dù hai bên vẫn tồn tại nhiều khác biệt lớn, Mỹ và Iran được cho là đang hướng tới một thỏa thuận tạm thời nhằm giải quyết vấn đề eo biển Hormuz, còn các chủ đề phức tạp hơn như chương trình hạt nhân Iran sẽ được đàm phán sau.

Eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz là tuyến vận tải chiến lược, chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.

Sau khi chiến sự bùng phát từ ngày 28/2, Iran đã siết chặt hoạt động lưu thông qua khu vực này, khiến giá năng lượng tăng mạnh và làm gia tăng áp lực lạm phát toàn cầu. Tehran vẫn cho phép xuất khẩu dầu của chính mình, nhưng hạn chế nhiều tàu quốc tế khác, thậm chí có thời điểm yêu cầu khoản phí lên tới 2 triệu USD để được đi qua an toàn.

Đáp lại, Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa với các tàu từng cập cảng Iran hoặc đang trên đường tới Iran. Điều này tạo ra thế đối đầu khi Tehran tuyên bố sẽ không mở lại eo biển nếu Mỹ chưa dỡ bỏ phong tỏa, còn Washington khẳng định biện pháp này chỉ kết thúc khi hai bên đạt thỏa thuận.

Iran nhiều lần nhấn mạnh muốn tiếp tục duy trì quyền kiểm soát Hormuz trong dài hạn và đang xem xét áp phí vận chuyển qua tuyến hàng hải này.

Chương trình hạt nhân Iran

Mỹ muốn Iran từ bỏ khả năng phát triển vũ khí hạt nhân, ngoại trừ hoạt động tại nhà máy điện Bushehr. Trong khi đó, Tehran khẳng định chương trình hạt nhân của mình chỉ phục vụ mục đích dân sự và có quyền làm giàu uranium.

Chính quyền Trump đề xuất Iran tạm ngừng hoạt động làm giàu uranium trong thời hạn cố định. Iran được cho là sẵn sàng chấp nhận thời gian ngắn hơn thay vì đề xuất 20 năm từ phía Mỹ.

Một vấn đề lớn khác là kho uranium hiện có của Iran. Trước các cuộc không kích của Mỹ và Israel hồi tháng 6/2025, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) xác nhận Iran sở hữu khoảng 441 kg uranium làm giàu ở mức 60%, đủ để tiếp tục tinh chế thành vật liệu cho khoảng 12 đầu đạn hạt nhân.

Iran đề xuất pha loãng một phần lượng uranium này và chuyển phần còn lại sang nước thứ ba lưu giữ. Tuy nhiên, Tehran yêu cầu phải có đảm bảo rằng số vật liệu đó sẽ được hoàn trả nếu Mỹ rút khỏi thỏa thuận trong tương lai.

Xung đột tại Lebanon

Iran cũng muốn bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào phải bao gồm việc chấm dứt giao tranh tại Lebanon, nơi Israel đang đối đầu với lực lượng Hezbollah do Tehran hậu thuẫn.

Mỹ đã thúc đẩy một kênh đàm phán riêng nhằm hạ nhiệt căng thẳng giữa Israel và Lebanon. Hai bên từng đạt thỏa thuận ngừng bắn tạm thời hồi tháng 4 và tiếp tục đàm phán tại Washington.

Tuy nhiên, tiến triển vẫn rất hạn chế khi Israel và Hezbollah tiếp tục không kích lẫn nhau. Israel yêu cầu Hezbollah giải giáp, trong khi lực lượng này từ chối từ bỏ năng lực quân sự.

Lệnh trừng phạt và tên lửa đạn đạo

Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Washington được cho là đã đề xuất một số nhượng bộ liên quan tới vấn đề này.

Tuy nhiên, Tehran cũng đưa ra những yêu cầu khó được chấp nhận hơn như bồi thường thiệt hại chiến tranh và rút lực lượng quân sự Mỹ khỏi khu vực Trung Đông.

Ngoài ra, Mỹ muốn Iran hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo vì lo ngại các loại tên lửa này có thể được sử dụng để mang đầu đạn hạt nhân.

Washington cũng yêu cầu Tehran ngừng hỗ trợ tài chính và vũ trang cho các lực lượng đồng minh trong khu vực như Hezbollah tại Lebanon hay Houthi tại Yemen. Trong khi đó, Iran coi các lực lượng này là một phần trong “trục kháng chiến” nhằm mở rộng ảnh hưởng tại Trung Đông.

Áp lực chính trị và kinh tế ngày càng lớn có thể buộc ông Trump phải mềm mỏng hơn trong đàm phán và chấp nhận để ngỏ một số vấn đề. Cuộc chiến đã đẩy giá xăng tại Mỹ vượt 4.50 USD/gallon, gây sức ép lớn lên người tiêu dùng trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ cuối năm nay.