Trung Quốc đẩy mạnh ngoại giao Trung Đông trước thềm thượng đỉnh với Mỹ

Trung Quốc đang đẩy nhanh nỗ lực nhằm chấm dứt cuộc chiến ở Iran, đồng thời đi trên một “sợi dây ngoại giao” mong manh khi chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh với Tổng thống Donald Trump, trong lúc vẫn cố gắng tránh làm rạn nứt quan hệ với Tehran.

Cuộc gặp giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và ông Trump vào giữa tháng 5 đang dần định hình cách tiếp cận của Bắc Kinh đối với xung đột tại Trung Đông, trong bối cảnh quốc gia nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới – vốn phụ thuộc vào khu vực này cho khoảng một nửa nguồn cung nhiên liệu – tìm cách bảo vệ an ninh năng lượng, theo các nhà phân tích.

Cách tiếp cận mang tính điều chỉnh của Trung Quốc đối với cuộc chiến đã giúp duy trì đủ ảnh hưởng thông qua các kênh hậu trường, đến mức ông Trump cũng công nhận vai trò của Bắc Kinh trong việc đưa Iran tham gia các cuộc đàm phán hòa bình cuối tuần trước tại Pakistan.

“Ông đã nghe Tổng thống Trump nhiều lần nhắc đến việc phía Trung Quốc đã trao đổi với phía Iran,” ông Eric Olander, tổng biên tập của China-Global South Project – một tổ chức độc lập nghiên cứu về sự hiện diện của Trung Quốc tại các quốc gia đang phát triển – cho biết. “Điều đó đưa họ vào phòng họp với các nhà đàm phán, ngay cả khi chưa có một vị trí chính thức trên bàn đàm phán.”

Xem ông Trump là người thực dụng và dễ bị tác động bởi sự tán dương, Trung Quốc đang tìm cách thúc đẩy các mục tiêu của mình về thương mại và vấn đề Đài Loan tại hội nghị thượng đỉnh, theo những nguồn tin am hiểu tư duy của Bắc Kinh tiết lộ với Reuters.

Quan điểm chiếm ưu thế tại Bắc Kinh là “tạo thiện cảm với ông ấy, trải thảm đỏ chào đón và duy trì sự ổn định chiến lược,” một nguồn tin cho biết.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc không trả lời các câu hỏi liên quan đến hoạt động ngoại giao trước thềm hội nghị thượng đỉnh – chuyến thăm đầu tiên của một Tổng thống Mỹ trong tám năm. Ông Trump cho biết sự kiện sẽ diễn ra vào ngày 14 và 15 tháng 5.

Trong bối cảnh việc phong tỏa các cảng của Iran bởi hải quân Mỹ được xem là một mối đe dọa trực tiếp và ngày càng gia tăng, Trung Quốc đã tham gia nhiều hoạt động ngoại giao và kiềm chế chỉ trích mạnh mẽ đối với cách ông Trump tiến hành cuộc chiến, nhằm đảm bảo hội nghị thượng đỉnh – từng bị hoãn một lần vì xung đột – có thể diễn ra suôn sẻ, theo các nhà phân tích.

Ông Tập Cận Bình đã phá vỡ sự im lặng về khủng hoảng vào thứ Ba với một kế hoạch bốn điểm, kêu gọi duy trì chung sống hòa bình, tôn trọng chủ quyền quốc gia, tuân thủ luật pháp quốc tế và cân bằng giữa phát triển và an ninh.

Sau khi ông Trump cảnh báo rằng “toàn bộ đất nước Iran có thể bị xóa sổ trong một đêm”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh tránh chỉ trích trực diện, chỉ nói rằng Trung Quốc “rất quan ngại” và kêu gọi tất cả các bên đóng vai trò “xây dựng” trong việc hạ nhiệt căng thẳng.

Bộ trưởng Ngoại giao Vương Nghị đã thực hiện gần 30 cuộc gọi và cuộc gặp với các đối tác nhằm thúc đẩy một lệnh ngừng bắn, theo thống kê của Reuters, trong khi đặc phái viên Trương Quân (Zhai Jun) đã đến thăm năm thủ đô tại vùng Vịnh và khu vực Ả Rập.

Trong một chuyến đi đường bộ để tránh không phận tranh chấp, ông Zhai cho biết có thể nghe thấy còi báo động không kích, theo lời ông chia sẻ với báo chí.

Ông Tập Cận Bình cũng công bố kế hoạch hòa bình trong cuộc gặp với Thái tử Abu Dhabi Sheikh Khaled bin Mohamed bin Zayed Al Nahyan, khi Trung Quốc vừa tìm cách tăng cường quan hệ với một đối tác của Iran, vừa thúc đẩy Tehran tiến tới đối thoại.

“Cảm giác cấp bách và cách thức can thiệp mang tính chiến thuật của Trung Quốc đang thay đổi” khi cuộc chiến – do Mỹ và Israel phát động vào ngày 28 tháng 2 – tiếp tục kéo dài, ông Cui Shoujun, giáo sư về quan hệ quốc tế tại Đại học Nhân dân, cho biết.

Tuy nhiên, một số nhà phân tích cho rằng Iran cần Trung Quốc nhiều hơn là ngược lại, điều này giúp Bắc Kinh vừa thúc đẩy lệnh ngừng bắn vừa bảo vệ được cuộc gặp thượng đỉnh với ông Trump.

“Kết quả lý tưởng của Bắc Kinh,” ông Drew Thompson, nghiên cứu viên cao cấp tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (Singapore), cho biết, “là duy trì quan hệ không ràng buộc với các quốc gia chống phương Tây như Iran, đồng thời bảo đảm một hình thức cân bằng thực dụng với Mỹ.”

Dù Trung Quốc đã tham gia hỗ trợ việc đưa Iran vào bàn đàm phán với Mỹ, khả năng tác động thực chất của Bắc Kinh vẫn bị hạn chế do thiếu sự hiện diện quân sự đủ mạnh tại Trung Đông để hậu thuẫn cho ảnh hưởng ngoại giao của mình.

Một số nhà quan sát cho rằng hoạt động ngoại giao dày đặc của Trung Quốc ở Trung Đông mang tính “trình diễn” nhiều hơn là quản trị thực chất.

“Trong khi Iran rất muốn nhấn mạnh quan hệ với Trung Quốc và đề nghị Bắc Kinh đóng vai trò bảo đảm cho lệnh ngừng bắn, thì Bắc Kinh lại không tỏ ra hứng thú với vai trò đó,” bà Patricia Kim thuộc Viện Brookings cho biết. “Trung Quốc dường như hài lòng khi đứng ngoài, trong khi Mỹ gánh phần lớn áp lực.”

Tại hội nghị thượng đỉnh với ông Trump, Trung Quốc có thể đồng ý với một thỏa thuận đã bị trì hoãn nhiều năm do các rào cản quy định, có thể là đơn hàng lớn nhất trong lịch sử, cùng một số cam kết đáng kể khác.

Cuộc gặp dự kiến sẽ có phạm vi khá hẹp, theo các nhà phân tích, tránh các chủ đề lớn như quản trị AI, tiếp cận thị trường hay tình trạng dư thừa sản xuất.

“Không có nhiều cơ hội để Trung Quốc đạt được một thỏa thuận lớn với Mỹ,” ông Scott Kennedy, Chủ tịch ủy thác về kinh doanh và kinh tế Trung Quốc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Washington, nhận định.