Eo biển Hormuz trở thành “vũ khí vàng” quan trọng hơn cả chương trình hạt nhân của Iran

Tầm quan trọng của Hormuz được thể hiện rõ khi lực lượng Iran nổ súng vào các tàu đi qua eo biển mà không có sự chấp thuận của Tehran trong tuần này, kéo theo các cuộc không kích đáp trả từ Mỹ và đe dọa phá vỡ thỏa thuận hòa bình tạm thời được ký hồi tháng trước.

Các lãnh đạo Iran cho rằng quyền kiểm soát Hormuz là đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất trong quan hệ với phương Tây. Hai nguồn tin cấp cao của Iran nói với Reuters rằng gần như không có bất đồng trong nội bộ về chính sách này, dù từng có ý kiến lo ngại Tehran có thể đang đẩy căng thẳng đi quá xa.

Theo một trong các nguồn tin, việc từ bỏ quyền kiểm soát Hormuz là điều "không thể", bởi đây là lợi thế chiến lược mà Iran không thể đánh mất.

Thỏa thuận hòa bình tạm thời do Tổng thống Mỹ Donald Trump thúc đẩy hồi tháng trước cho phép khôi phục lưu thông qua eo biển, nhưng không quy định rõ tương lai của tuyến hàng hải này. Văn bản chỉ nêu Iran sẽ "nỗ lực tối đa" để bảo đảm tàu thương mại đi lại an toàn và không thu phí trong thời hạn 60 ngày.

Iran cho rằng điều khoản này đồng nghĩa với việc Mỹ đã ngầm thừa nhận quyền của Tehran trong việc quản lý eo biển. Trong khi đó, Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh bác bỏ cách diễn giải này, khẳng định Iran chỉ có trách nhiệm bảo đảm an toàn hàng hải chứ không được phép kiểm soát hay áp đặt các hạn chế bằng vũ lực.

Một nguyên nhân khiến Tehran cứng rắn hơn là sự thiếu tin tưởng đối với Washington sau khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018, quay lại đối đầu quân sự trong năm nay và phát động chiến dịch tấn công khi các cuộc đàm phán ngoại giao vẫn đang diễn ra.

Theo nguồn tin Iran, nếu nhượng bộ ở Hormuz, Tehran lo ngại Washington sẽ tiếp tục gây sức ép về chương trình hạt nhân và kho tên lửa của nước này. Vì vậy, việc từ bỏ Hormuz bị xem là đồng nghĩa với đầu hàng.

Trong nhiều năm, Iran từng nhiều lần đe dọa đóng cửa Hormuz nhưng vẫn tránh thực hiện vì lo ngại bị cô lập quốc tế và gây thiệt hại cho chính nền kinh tế trong nước.

Tuy nhiên, sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự ngày 28/2 khiến Lãnh tụ tối cao Iran cùng nhiều quan chức cấp cao thiệt mạng, Tehran đã thay đổi tính toán, đóng eo biển đối với hầu hết hoạt động hàng hải, gây ra cú sốc lớn nhất đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Sau đó, Mỹ cũng áp đặt phong tỏa các cảng của Iran. Chi phí kinh tế quá lớn khiến hai bên chấp nhận ký thỏa thuận đình chiến tạm thời. Tuy nhiên, việc từng buộc Washington phải ngồi vào bàn đàm phán nhờ kiểm soát Hormuz càng khiến Tehran quyết tâm hợp thức hóa quyền kiểm soát lâu dài đối với tuyến hàng hải này.

Theo giáo sư Ali Ansari tại Đại học St Andrews (Scotland), cả Mỹ và Iran đều tin rằng mình đang nắm lợi thế và chỉ cần gây thêm sức ép để đạt được mục tiêu cuối cùng.

Hai nguồn tin Iran cho biết Tehran hiện coi vấn đề Hormuz quan trọng hơn cả hồ sơ hạt nhân. Iran sẽ không nối lại các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân cho đến khi Mỹ chấp nhận quyền quản lý đầy đủ của nước này đối với eo biển Hormuz.