Chính sách gạo lỗi thời đẩy Thủ tướng Nhật Bản vào thế rủi ro chính trị

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã bắt đầu những ngày đầu nhiệm kỳ bằng một loạt hoạt động dày đặc, sau chiến dịch tranh cử xoay quanh cam kết kiềm chế lạm phát đang gia tăng. Tuy nhiên, việc bà ủng hộ chính sách cắt giảm diện tích trồng lúa — trong bối cảnh giá mặt hàng này đã tăng gấp đôi kể từ năm 2024 — đang phơi bày những bất cập sâu sắc trong cỗ máy kinh tế – chính trị của Nhật Bản. Những bất cập đó đang tích tụ rủi ro nghiêm trọng đối với Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền cũng như đối với vị lãnh đạo mới, khi cuộc bầu cử bất thường đang đến gần.

Tại Nhật Bản, vai trò của hạt gạo vượt xa ý nghĩa của một loại nông sản thông thường. Từ gohan — dùng để chỉ cơm nấu chín — cũng đồng thời là cách người Nhật gọi một bữa ăn. Việc giá gạo tăng vọt đã tạo ra một cú sốc chính trị trong cuộc bầu cử tháng 7, dẫn đến sự sụp đổ của vị thủ tướng gần nhất của LDP — đảng đã điều hành đất nước trong phần lớn thời gian kể từ thập niên 1950.

Trong vòng 12 tháng tính đến tháng 5 năm 2025, thời điểm chính phủ bắt đầu bán trực tiếp gạo dự trữ khẩn cấp cho các nhà bán lẻ nhằm hạ nhiệt giá cả, giá một túi gạo 5 kg đã tăng gấp đôi lên hơn 4,000 yên (25.30 USD). Nguyên nhân đến từ tình trạng thiếu hụt nguồn cung, do các mục tiêu sản xuất thấp, cùng với những mùa hè ngày càng nóng, khiến ruộng lúa bị thiêu đốt và mở rộng phạm vi sinh sống tự nhiên của sâu bệnh. Sự phẫn nộ của cử tri đã góp phần chấm dứt nhiệm kỳ của Thủ tướng Shigeru Ishiba, đồng thời mở đường cho Takaichi trở thành lãnh đạo mới của LDP và là nữ thủ tướng đầu tiên của Nhật Bản vào tháng 10.

Trong bối cảnh đó, việc Takaichi — người được xem là có lập trường chống lạm phát — nhanh chóng tăng cường chính sách khuyến khích giảm diện tích trồng lúa trở nên đặc biệt khó hiểu. Cụ thể, bà đã đảo ngược hướng đi của chiến dịch kiềm chế giá do Ishiba khởi xướng, vốn bao gồm việc nâng mục tiêu sản xuất mà nông dân dựa vào để lập kế hoạch canh tác. Bộ trưởng Nông nghiệp mới của bà, Norikazu Suzuki, thậm chí còn đặt mục tiêu sản xuất cho năm nay thấp hơn cả năm 2025, một động thái mang tính kích thích lạm phát.

Lập trường dường như mâu thuẫn của tân thủ tướng phản ánh một liên minh ba bên ủng hộ giá cao, bao gồm các nông dân trồng lúa quy mô nhỏ, hiệp hội hợp tác nông nghiệp quyền lực, và chính LDP. Trong nhiều thập kỷ, cấu trúc này mang lại lợi ích cho tất cả các bên: nông dân nhận được chính sách ưu đãi và lợi nhuận cao hơn; hiệp hội hợp tác được củng cố vai trò; còn LDP dựa vào một khối cử tri được tổ chức chặt chẽ. Vấn đề hiện nay là cơ sở đó đang già hóa và thu hẹp nhanh chóng, với số lượng nông dân trồng lúa trên toàn quốc giảm xuống mức rất thấp. Trong khi đó, giá gạo đã tăng đến mức mà phần lớn người dân không thể chấp nhận được. Điều này cho thấy nền kinh tế chính trị của gạo tại Nhật Bản đang thay đổi, dù chính sách của Takaichi dường như đi ngược xu hướng đó.

Nguồn gốc của hệ thống giảm diện tích trồng trọt “gentan” — mà Takaichi trên thực tế đang tái cam kết — bắt nguồn từ các cải cách nông nghiệp năm 1947, được thực hiện dưới sự giám sát của chính quyền chiếm đóng hậu chiến do Tướng Douglas MacArthur lãnh đạo. Lo ngại về sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản, MacArthur ủng hộ việc chuyển giao đất đai từ các địa chủ sang tay nông dân tá điền. Quyết định này đã biến những nông dân nghèo — từng có nguy cơ trở thành lực lượng cánh tả — thành những chủ đất bảo thủ, được các hợp tác xã nông nghiệp tổ chức thành một cỗ máy chính trị bền vững tồn tại đến ngày nay.

Bắt đầu từ thập niên 1970, dưới các chính sách của LDP, chính phủ trả tiền cho nông dân để trồng các loại cây khác thay vì “gạo bàn” phục vụ bán lẻ, qua đó giảm nguồn cung và đẩy giá lên. Những nông dân bán thời gian này gửi thu nhập vào một ngân hàng trực thuộc hiệp hội hợp tác. Ngân hàng sau đó phân phối lợi nhuận đầu tư cho nông dân, những người bỏ phiếu cho các ứng viên do hiệp hội hậu thuẫn — thường là các ứng viên của LDP — trong các cuộc bầu cử quốc gia và địa phương. Sức mạnh chính trị của hiệp hội còn được củng cố bởi việc các thành viên tập trung tại các đơn vị bầu cử một ghế, nơi tỷ lệ cử tri nông dân cao có thể ảnh hưởng trực tiếp đến Quốc hội Nhật Bản (Diet).

Do đó, các nhà lập pháp trở nên đặc biệt nhạy cảm trước yêu cầu của JA Group — tổ chức ô dù toàn quốc, vừa bán vật tư nông nghiệp cho các hợp tác xã địa phương, vừa đóng vai trò là nhà bán buôn nông sản. Công ty bảo hiểm JA Kyosai của tổ chức này cũng cung cấp bảo hiểm cây trồng và nhân thọ cho nông dân, những người gửi khoảng 57 nghìn tỷ yên (361 tỷ USD) tại Ngân hàng Nochu, một trong những nhà đầu tư tổ chức lớn nhất Nhật Bản với danh mục quản lý 44 nghìn tỷ yên.

Sức mạnh tài chính đó phản ánh một sự thay đổi âm thầm kể từ thời hậu chiến: ngày nay, phần lớn thành viên hợp tác xã có công việc toàn thời gian với thu nhập cao trong các lĩnh vực khác, và chỉ canh tác trên những mảnh ruộng nhỏ. Việc trồng trọt này chỉ mang lại ý nghĩa kinh tế nếu giá gạo đủ cao, điều lý giải vì sao hệ thống gentan vẫn tồn tại.

Tuy nhiên, đây là một hệ thống kinh tế mang tính phá hoại. Việc khuyến khích nông dân bán thời gian giữ lại ruộng đất thông qua trợ cấp gentan cản trở quá trình mua lại và hợp nhất đất nông nghiệp — điều cần thiết để hình thành các đơn vị sản xuất hiệu quả, không phụ thuộc vào mức giá bị thổi phồng. Nếu được hợp nhất, lượng gạo dư thừa có thể được xuất khẩu, hoặc trong trường hợp khẩn cấp, chuyển hướng trở lại thị trường nội địa.

Thay vào đó, gentan khiến LDP ngày càng phụ thuộc vào hệ thống hợp tác xã quốc gia, đồng thời làm suy yếu an ninh lương thực bằng cách duy trì sản lượng thấp. Hệ thống này mang lại lợi ích quá lớn cho một nhóm chiếm chưa đến 1% dân số, trong khi đặt gánh nặng kép lên các hộ gia đình Nhật Bản — trước tiên là tại quầy thanh toán, và sau đó là thông qua thuế bổ sung để tài trợ cho các khoản trợ cấp.

Chi phí chính trị cũng ngày càng gia tăng. Lực lượng nông dân đang già hóa và thu hẹp nhanh chóng; nhiều người nghỉ hưu mà không có người kế nhiệm, làm sản lượng tiếp tục giảm và giá cả leo thang. Ông Kazuhito Yamashita, Giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Toàn cầu Canon và là một nhà phê phán lâu năm của gentan, cho biết ngay cả các đảng đối lập cũng ngại đối đầu với JA vì lo bị coi là thiếu nhân đạo. Nhận thức của cử tri về nghề trồng lúa vẫn gắn với những khó khăn tồn tại cho đến thập niên 1960. Ông nói thêm rằng đảng lớn duy nhất từng phản đối hệ thống này — Đảng Đổi mới Nhật Bản (Osaka) — đã hoàn toàn im lặng kể từ khi tham gia liên minh cầm quyền mới với LDP vào tháng 10: “Hy vọng duy nhất của tôi đã tan biến. Đó là thực tế chính trị, dù rất đáng buồn.”

Takaichi dường như nhận thức được rủi ro bầu cử khi tiếp tục theo đuổi các chính sách đẩy giá lên. Bà đã đưa phiếu mua gạo trị giá 3,000 yên/người vào gói kích thích được thông qua hồi tháng 12. Tuy nhiên, khoản này không đủ mua một túi gạo, khi giá trung bình tiếp tục tăng sau khi bà nhậm chức, lên mức kỷ lục 4,416 yên trong tháng này. Việc các phiếu mua hàng buộc phải chi tiêu cho gạo có nguy cơ giữ giá ở mức cao, thay vì mang lại sự hỗ trợ thực chất. Nghiêm trọng hơn, việc in và phân phối phiếu đòi hỏi ngân sách địa phương, khiến các thị trưởng tại một số thành phố lớn công khai phản đối chương trình.

Tóm lại, Takaichi và LDP vẫn đang hành xử như thể vấn đề sẽ tự biến mất. Nhưng khi biến đổi khí hậu tiếp tục đẩy nhiệt độ mùa hè của Nhật Bản lên cao, chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi một vụ mùa thất bát khác xảy ra — kéo theo một vòng xoáy lạm phát mới cho các hộ gia đình và một cú nổ chính trị đối với nữ thủ tướng đầu tiên của đất nước.