Cú sốc chi phí AI trong doanh nghiệp sẽ buộc các công ty phải siết chặt chi tiêu

Hiện các doanh nghiệp đang chạy đua thúc đẩy việc sử dụng token - đơn vị dữ liệu mà các mô hình ngôn ngữ lớn dùng để xử lý và tạo ra nội dung. Các công cụ như trợ lý lập trình AI, vốn hoạt động liên tục ở chế độ nền và thường xuyên trao đổi với mô hình AI, có thể tiêu thụ lượng token khổng lồ. Điều này đã khiến các công ty AI từ OpenAI, nhà phát triển ChatGPT, đến GitHub của Microsoft triển khai các khoản phí dựa trên mức độ sử dụng bên cạnh phí thuê bao hàng tháng hoặc hàng năm.

Chi phí phát sinh này đang trở thành bài toán mới đối với các giám đốc tài chính. Một khảo sát của Gartner cho thấy 75% lãnh đạo doanh nghiệp dự kiến ngân sách công nghệ sẽ tăng trong năm nay, trong khi gần một nửa dự báo mức tăng ở hai chữ số. Một phần đáng kể trong số đó sẽ dành cho AI. Theo Oxford Economics, AI sẽ chiếm hơn 20% tổng chi tiêu công nghệ của doanh nghiệp vào năm 2035, tăng mạnh từ mức dưới 4% hiện nay.

Điều này là tin vui đối với OpenAI và Anthropic, hai công ty đang chuẩn bị cho các đợt IPO quy mô lớn. Gartner dự báo chi tiêu toàn cầu cho mô hình AI và phần mềm AI, bao gồm chatbot, trợ lý và tác nhân AI, sẽ vượt 680 tỷ USD vào năm 2027, cao hơn gấp đôi so với năm ngoái. Nhờ thành công của công cụ lập trình Claude Code, doanh thu của Anthropic dự kiến tăng hơn gấp đôi lên 10.9 tỷ USD so với quý trước, giúp công ty lần đầu tiên ghi nhận lợi nhuận hoạt động điều chỉnh trong ba tháng tính đến tháng 6.

Tuy nhiên, tốc độ chi tiêu này có thể khó duy trì trong dài hạn. Theo Financial Times, một số nhân viên Amazon đã sử dụng AI cho những công việc không thực sự cần thiết nhằm gia tăng lượng token tiêu thụ, buộc một lãnh đạo cấp cao phải nhắc nhở: "Đừng sử dụng AI chỉ vì muốn sử dụng AI". Tại Meta, sự cạnh tranh giữa các kỹ sư được cho là đã khiến công ty sử dụng hơn 60 nghìn tỷ token trong vòng 30 ngày. Theo một số ước tính, lượng token này tương đương khoảng 900 triệu USD nếu áp dụng mức giá niêm yết của Anthropic, dù Meta nhiều khả năng được hưởng mức giá doanh nghiệp thấp hơn.

Các lãnh đạo doanh nghiệp đang đối mặt với hai thách thức lớn. Thứ nhất, không giống các gói phần mềm thuê bao cố định, chi phí token dựa trên mức sử dụng rất khó theo dõi và dự báo. Giám đốc công nghệ của Uber từng thừa nhận công ty đã vượt ngân sách AI cả năm chỉ trong vài tháng đầu. Ngay cả Microsoft cũng phải hạn chế quyền truy cập vào Claude Code đối với kỹ sư do chi phí tăng quá nhanh.

Nhiều doanh nghiệp khác cũng gặp tình trạng tương tự. Một khảo sát cho thấy 71% công ty ghi nhận chi phí AI vượt ngân sách trong năm ngoái. Ngoài token, các khoản chi cho quản lý dữ liệu, hạ tầng, mạng lưới và các dịch vụ liên quan cũng đang gia tăng, khiến việc lập kế hoạch tài chính ngày càng phức tạp. Spotify cho biết chi phí hoạt động quý I tăng 17% so với cùng kỳ năm trước sau khi điều chỉnh tỷ giá và các khoản đóng góp xã hội, cao hơn mức tăng 13% của quý trước, một phần do chi tiêu cho AI và điện toán đám mây.

Trong khi đó, hiệu quả đầu tư từ AI vẫn chưa thực sự rõ ràng. Dù nhiều doanh nghiệp đang thử nghiệm các ứng dụng AI, Tổng giám đốc Microsoft Satya Nadella gần đây cảnh báo rằng ngân sách công nghệ sẽ phải được tái cấu trúc dựa trên kết quả kinh doanh thực tế. Điều đó bao gồm tăng trưởng doanh thu, cải thiện năng suất bền vững và cắt giảm chi phí.

Những dữ liệu ban đầu chưa thực sự khả quan. Khảo sát của IBM với 2,000 CEO toàn cầu cho thấy chỉ khoảng 25% dự án AI đạt được lợi nhuận đầu tư như kỳ vọng. Một khảo sát khác của BCG cho thấy 60% doanh nghiệp chưa tạo ra giá trị đáng kể từ AI. Trong một số trường hợp, chi phí vận hành các tác nhân AI hằng ngày thậm chí còn cao hơn chi phí lao động của con người cho cùng một nhiệm vụ.

Điều này cho thấy các doanh nghiệp nhiều khả năng sẽ áp dụng kỷ luật tài chính chặt chẽ hơn trong thời gian tới. Một lựa chọn là sử dụng các mô hình AI giá rẻ hơn hoặc mã nguồn mở như những sản phẩm của Alibaba và các đối thủ khác cho các tác vụ đơn giản. Các công ty cũng sẽ phải theo dõi, giới hạn và phân bổ ngân sách AI chặt chẽ hơn.

Xu hướng này có thể tương tự quá trình doanh nghiệp kiểm soát chi phí điện toán đám mây sau giai đoạn bùng nổ chuyển đổi từ máy chủ nội bộ sang hạ tầng đám mây. Năm 2022, khoảng 32% chi tiêu cho đám mây được ước tính là lãng phí. Đến năm 2025, tỷ lệ này giảm còn 27%, dù gần đây bắt đầu tăng trở lại, một phần do AI.

Khi công nghệ phát triển và chi phí giảm xuống, các nhà cung cấp đám mây đã chuyển sang cung cấp thêm nhiều dịch vụ giá trị gia tăng thay vì chỉ bán hạ tầng cơ bản. Thị trường AI nhiều khả năng cũng sẽ đi theo hướng tương tự khi doanh nghiệp ngày càng tập trung vào hiệu quả chi phí và giá trị thực tế mà công nghệ mang lại.

Dù vậy, tương lai của chi phí token vẫn là một ẩn số lớn. Tình trạng thiếu năng lực tính toán, đặc biệt tại Mỹ, nơi các trung tâm dữ liệu đang đối mặt với chậm trễ xây dựng và hạn chế về điện năng, cho thấy nhu cầu có thể tiếp tục vượt nguồn cung.

Ở chiều ngược lại, những tiến bộ về chip, phần mềm và phần cứng đang giúp chi phí xử lý truy vấn AI (inference) giảm dần. Việc vận hành các mô hình mã nguồn mở trên máy tính cá nhân hoặc thiết bị di động hỗ trợ AI hiện đã rẻ hơn đáng kể so với sử dụng các mô hình độc quyền trên nền tảng đám mây.

Trong nhiều năm qua, các công ty AI khởi nghiệp đã trợ giá token nhờ nguồn vốn đầu tư dồi dào. Tuy nhiên, mô hình này khó có thể kéo dài mãi. Theo Wall Street Journal, OpenAI dự kiến phải đến năm 2030 mới đạt điểm hòa vốn.

Vì vậy, một cuộc khủng hoảng chi phí AI có vẻ là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, điểm tích cực là nếu giá token giảm và doanh nghiệp kiểm soát chi tiêu tốt hơn, điều đó không nhất thiết làm chậm quá trình phổ cập AI. Kinh nghiệm từ thị trường điện toán đám mây cho thấy một mô hình kinh doanh bền vững hơn hoàn toàn có thể hình thành. Dù vậy, cuộc đua kiểm soát chi phí AI mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu.