Đừng coi thỏa thuận với Iran là chiến thắng, nhưng cũng đừng bỏ lỡ cơ hội này

Theo dự thảo biên bản ghi nhớ mà Bloomberg News tiếp cận được, hai bên đã nhất trí ngừng các hành động quân sự và dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa lẫn nhau đối với tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz. Iran sẽ được miễn trừ một phần để xuất khẩu dầu thô và các sản phẩm hóa dầu, đồng thời có thể tiếp cận một phần tài sản đang bị phong tỏa hoặc hạn chế ở nước ngoài.

Các cuộc đàm phán tiếp theo sẽ tập trung vào quy mô chương trình hạt nhân của Iran cũng như việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và quốc tế. Nếu đạt được thỏa thuận cuối cùng, Iran có thể được tiếp cận một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD do Mỹ và các đối tác vùng Vịnh dự kiến thành lập.

Mỹ vẫn đối mặt nhiều thách thức

Các quan chức Mỹ cần nhìn nhận thực tế. Các cuộc không kích của Israel và Mỹ có thể đã phá hủy phần lớn lực lượng không quân và hải quân thông thường của Iran, làm suy yếu nền công nghiệp quốc phòng cũng như gây thiệt hại nghiêm trọng cho các nhà máy thép và nhiều cơ sở hạ tầng khác.

Tuy nhiên, năng lực tác chiến bằng máy bay không người lái của Iran vẫn là một mối đe dọa đáng kể, đặc biệt đối với hoạt động hàng hải tại Vùng Vịnh. Kho tên lửa đạn đạo và các bệ phóng của nước này nhiều khả năng sẽ được tái thiết. Việc nới lỏng trừng phạt cũng sẽ giúp chính quyền Tehran củng cố nền kinh tế và tiếp tục hỗ trợ các lực lượng đồng minh vũ trang trong khu vực Trung Đông.

Bên cạnh đó, Iran vẫn đang sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu ở mức gần cấp độ chế tạo vũ khí, cùng với năng lực công nghệ để tiếp tục sản xuất thêm trong tương lai.

Trong khi đó, Mỹ đang phải đối mặt với những bài toán tương tự như trước khi tiến hành các cuộc không kích ngày 28/2, nhưng với ít đòn bẩy hơn. Ngay cả việc tạm thời nới lỏng các lệnh trừng phạt dầu mỏ cũng sẽ giúp Iran có thêm nguồn thu đáng kể.

Trong bối cảnh phe cứng rắn tiếp tục nắm quyền tại Tehran và vẫn duy trì ảnh hưởng trong khu vực, các cuộc đàm phán nhằm hạn chế chương trình hạt nhân Iran khó có thể diễn ra thuận lợi. Những lời đe dọa nối lại không kích để gây sức ép đàm phán cũng không còn nhiều sức nặng, nhất là khi nguy cơ giá dầu tăng mạnh có thể gây bất lợi cho chính quyền Mỹ trước các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Một thỏa thuận vẫn tốt hơn đối đầu quân sự

Dù còn nhiều hạn chế, lựa chọn thay thế cho thỏa thuận này có thể còn tồi tệ hơn. Không có cơ sở để tin rằng việc nối lại xung đột sẽ buộc Iran phải đầu hàng.

Nền kinh tế toàn cầu đang rất cần các dòng chảy dầu mỏ được khôi phục. Một lệnh ngừng bắn kéo dài và quá trình giảm leo thang căng thẳng sau đó sẽ tạo điều kiện để quân đội Mỹ tái tổ chức lực lượng, giải quyết các vấn đề bảo dưỡng tồn đọng và tập trung vào các ưu tiên chiến lược khác, bao gồm bổ sung kho dự trữ đạn dược quan trọng.

Quan trọng hơn, thỏa thuận này đưa vấn đề kiềm chế tham vọng hạt nhân của Iran trở lại đúng vị trí của nó: trên bàn đàm phán ngoại giao.

Ngoại giao phải đóng vai trò trung tâm

Ưu tiên hàng đầu hiện nay là trao thêm quyền chủ động cho các nhà ngoại giao. Nếu các cuộc đàm phán về một thỏa thuận dài hạn muốn thành công — dù trong vòng 60 ngày như kế hoạch hay lâu hơn — tiến trình này cần được dẫn dắt bởi các chuyên gia kỹ thuật và nhà ngoại giao hiểu rõ động lực chính trị mới cũng như tư duy chiến lược của chính quyền Iran.

Các cuộc thương lượng không nên chỉ tập trung vào số uranium làm giàu ở mức cao mà Iran đang nắm giữ — lượng vật liệu này cần được pha loãng hoặc tốt hơn là đưa ra khỏi lãnh thổ Iran — mà còn phải bao gồm những thành tố khác của chương trình hạt nhân như máy ly tâm tiên tiến và các hoạt động nghiên cứu liên quan đến khả năng chế tạo vũ khí.

Mỹ có thể linh hoạt về một số vấn đề, chẳng hạn thời hạn áp dụng lệnh tạm dừng làm giàu uranium trong tương lai. Tuy nhiên, việc cho phép các thanh sát viên của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tiếp cận đầy đủ và không bị hạn chế là yêu cầu mang tính sống còn. Các cuộc đàm phán trực tiếp giữa hai bên cũng là phương án lý tưởng để tăng tốc độ và giảm nguy cơ hiểu lầm.

Cần huy động sức ép quốc tế

Mỹ cũng nên tranh thủ sự hỗ trợ của các đối tác khác, đặc biệt là châu Âu và Trung Quốc. Trong lịch sử, Iran thường phản ứng trước áp lực quốc tế đồng bộ hiệu quả hơn so với các lời đe dọa đơn phương từ Mỹ hoặc Israel.

Những nỗ lực của các quốc gia trong khu vực nhằm thiết lập một trạng thái chung sống ổn định với Iran cũng cần được ủng hộ, nhất là khi thỏa thuận hiện tại chưa giải quyết được các mối đe dọa từ chương trình tên lửa và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Tehran.

Không ai nên nghi ngờ cam kết của Mỹ đối với an ninh của Israel. Tuy nhiên, Washington cũng cần nhắc nhở đồng minh rằng an ninh lâu dài của nước này sẽ được bảo đảm tốt hơn thông qua việc hòa giải với các nước Arab láng giềng, bắt đầu từ việc giải quyết vấn đề Palestine, thay vì tiếp tục đóng vai trò cản trở các nỗ lực ngoại giao.

Yếu tố quyết định nằm ở người dân Iran

Trên hết, Nhà Trắng vẫn cần xây dựng một chiến lược rõ ràng hơn nhằm hỗ trợ người dân Iran — những người mà sự bất mãn đối với giới lãnh đạo có thể sẽ bùng phát trở lại khi nguy cơ chiến tranh lắng xuống.

Cuộc xung đột vừa qua cho thấy sức ép từ bên ngoài khó có thể làm thay đổi hành vi của chính quyền Tehran. Nếu có sự thay đổi thực chất, động lực đó có lẽ sẽ phải xuất phát từ bên trong Iran.