Iran mong muốn ký kết thỏa thuận tạm thời với Mỹ để giảm áp lực kinh tế và kéo dài thời gian

Cách tiếp cận này phản ánh chiến lược quen thuộc của Tehran: chịu đựng sức ép, tránh các thỏa hiệp mang tính không thể đảo ngược và duy trì đàm phán mà không thay đổi các lập trường cốt lõi.

Tuy nhiên, động thái hiện nay còn xuất phát từ những lo ngại cấp bách hơn. Giới chức Iran xem một thỏa thuận hạn chế là cơ hội để kéo dài thời gian, mở khóa nguồn tài chính và giảm bớt các rủi ro trong nước do nền kinh tế suy yếu, mà không phải giải quyết các vấn đề gây tranh cãi nhất.

Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2, căng thẳng đã leo thang thành một cuộc xung đột khu vực rộng lớn hơn. Các cuộc tấn công của Iran trên khắp Vùng Vịnh làm dấy lên lo ngại về an ninh tại eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.

Ba tháng sau, bất chấp lệnh ngừng bắn mong manh đạt được hồi đầu tháng 4, xung đột vẫn rơi vào thế bế tắc. Lệnh phong tỏa các cảng của Iran do Mỹ áp đặt cùng với việc Tehran duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz đã khiến cả hai bên tiếp tục gây sức ép lẫn nhau, làm gia tăng chi phí kinh tế trong khi nguy cơ tái bùng phát giao tranh vẫn hiện hữu.

Trong bối cảnh đó, cả Washington và Tehran đều hạ thấp kỳ vọng về một thỏa thuận toàn diện. Thay vào đó, hai bên đang xem xét một bản ghi nhớ tạm thời nhằm ngăn chặn nguy cơ xung đột tái diễn, đồng thời hoãn giải quyết các bất đồng cốt lõi liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran.

Đối với Iran, một thỏa thuận như vậy chủ yếu nhằm chuyển hóa áp lực quân sự và kinh tế thành nguồn tài chính, tạo khoảng thời gian ổn định và giảm căng thẳng mà không phải hạn chế các hoạt động hạt nhân nhạy cảm.

Tehran mong muốn chấm dứt các hoạt động thù địch trên mọi mặt trận, bao gồm Lebanon; tiếp cận hàng tỷ USD doanh thu dầu mỏ; được nới lỏng hạn chế xuất khẩu dầu; dỡ bỏ phong tỏa cảng biển của Mỹ và tiếp tục duy trì ảnh hưởng đối với eo biển Hormuz, trong khi trì hoãn các quyết định về những vấn đề gây tranh cãi nhất.

Khuôn khổ thỏa thuận dự kiến tập trung vào việc nới lỏng tạm thời và từng bước khôi phục lưu thông qua eo biển, trong khi các vấn đề như năng lực làm giàu uranium và kho dự trữ uranium làm giàu ở mức cao, bao gồm uranium làm giàu tới 60%, vẫn chưa được giải quyết.

Ông Alex Vatanka, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông ở Washington, cho rằng tính toán của Tehran hiện chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ áp lực kinh tế thay vì rủi ro quân sự.

Ông nhận định các nhà lãnh đạo Iran hiểu rằng thời gian không hẳn đứng về phía họ và đối thoại, dù chỉ ở mức hạn chế, vẫn tốt hơn việc bước vào một giai đoạn hao mòn kinh tế kéo dài có thể làm suy yếu khả năng điều hành trong nước cũng như ảnh hưởng của nước này ở khu vực.

Thành công của các cuộc đàm phán có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cả hai bên.

Tổng thống Donald Trump đang chịu áp lực phải khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz và kiềm chế giá nhiên liệu tại Mỹ, đồng thời đối mặt với chỉ trích từ các nghị sĩ có quan điểm cứng rắn với Iran trong nội bộ Đảng Cộng hòa.

Về phía Iran, nhiều năm chịu lệnh trừng phạt, quản lý kinh tế yếu kém và tác động từ xung đột đã khiến lạm phát gia tăng, đồng nội tệ mất giá và mức sống người dân suy giảm mạnh.

Các nguồn tin cho biết dòng tiền ngắn hạn vì thế trở thành yếu tố then chốt khiến Tehran quan tâm tới một thỏa thuận sơ bộ, bởi nguồn lực này có thể giúp nền kinh tế tiếp tục vận hành, giảm áp lực trước mắt và ngăn chặn nguy cơ bất ổn xã hội bùng phát trở lại.

Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia thuộc Viện Các vấn đề Quốc tế và An ninh Đức (SWP), cho rằng một bản ghi nhớ tạm thời cũng có thể giúp giải quyết những lo ngại ngày càng lớn về khả năng duy trì ổn định lâu dài của hệ thống chính trị Iran.

Theo ông, việc chấm dứt xung đột, giảm áp lực kinh tế, loại bỏ sức ép quân sự từ Mỹ và tạo điều kiện cho quá trình tái thiết sẽ giúp ngăn chặn sự suy giảm dần năng lực quản trị của nhà nước.

Eo biển Hormuz tiếp tục là công cụ gây ảnh hưởng quan trọng nhất của Iran.

Trong giới lãnh đạo Iran, tuyến đường thủy này ngày càng được xem là một tài sản chiến lược lâu dài thay vì chỉ là công cụ mặc cả trong đàm phán.

Theo các nguồn tin, bất kỳ thỏa thuận nào cho phép hoạt động hàng hải được nối lại nhưng vẫn duy trì đòn bẩy của Tehran sẽ giúp Iran tiếp tục giữ ảnh hưởng đối với tuyến vận tải chiến lược này, trong khi sự ổn định của khu vực vẫn phụ thuộc vào tiến trình đàm phán chính trị.

Một nguồn tin nhận định rằng thỏa thuận hạn chế về cơ bản sẽ khôi phục trạng thái trước chiến tranh mà không buộc Iran phải nhượng bộ các yêu cầu của Washington.

“Khi cuộc chiến bắt đầu, ông Trump đã vô tình trao cho Iran món quà là quyền kiểm soát eo biển Hormuz”, nguồn tin này cho biết.