Thế giới có thể sắp bước vào thời đại khủng hoảng hạt nhân mới

Thế giới đã tiến gần đến chiến tranh hạt nhân đến mức nào vào mùa thu năm 2022? Khi đó, các quan chức trong chính quyền Tổng thống Joe Biden thực sự lo ngại rằng Tổng thống Nga Vladimir Putin có thể sử dụng vũ khí hạt nhân để tránh thất bại tại Ukraine. Chính ông Biden từng nhắc đến nguy cơ tương tự Khủng hoảng tên lửa Cuba, và nhiều năm sau, các cựu quan chức Mỹ bắt đầu tiết lộ thêm về những gì đã diễn ra phía sau hậu trường.

Dù các tài liệu và lời kể hiện nay chưa thể khẳng định liệu Putin có thực sự ở sát ngưỡng sử dụng hạt nhân hay không, chúng vẫn cho thấy một thực tế rõ ràng: các cuộc khủng hoảng và chiến lược răn đe bằng hạt nhân sẽ ngày càng trở thành đặc điểm quen thuộc của thế giới đầy bất ổn hiện nay.

Vào mùa thu năm 2022, chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine rơi vào bế tắc. Ở phía bắc, cuộc phản công bất ngờ của Ukraine đã đẩy lùi lực lượng Nga quanh Kharkiv. Ở phía nam, hàng nghìn binh sĩ Nga bị mắc kẹt gần Kherson bên bờ sông Dnipro. Trong bối cảnh tình hình chiến trường xấu đi, Putin ra lệnh tổng động viên thêm hàng trăm nghìn quân dự bị, đồng thời tuyên bố sáp nhập trái phép bốn khu vực của Ukraine và cảnh báo Nga sẽ sử dụng “mọi hệ thống vũ khí sẵn có” nếu toàn vẹn lãnh thổ bị đe dọa.

Các quan chức Mỹ lo ngại rằng nếu quân đội Nga tiếp tục thất bại trên chiến trường và chính quyền Putin đối mặt nguy cơ bất ổn trong nước, Moscow có thể cân nhắc sử dụng vũ khí hạt nhân để đảo ngược tình thế.

Theo nhiều nguồn tin, một số chuyên gia tình báo Mỹ từng đánh giá nguy cơ Nga sử dụng hạt nhân có lúc lên tới 50%. Cựu Giám đốc CIA William Burns sau đó cũng thừa nhận từng tồn tại “nguy cơ thực sự” Nga vượt qua lằn ranh hạt nhân.

Hai tài liệu gần đây của Colin Kahl, cựu Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách chính sách, và Thomas Wright, cựu quan chức Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, cho thấy căng thẳng đạt đỉnh vào cuối tháng 10/2022. Trong cuộc điện đàm với Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Lloyd Austin, Bộ trưởng Quốc phòng Nga Sergei Shoigu cáo buộc Ukraine chuẩn bị sử dụng “bom bẩn” phóng xạ. Điều này khiến Washington lo ngại Nga có thể dựng lên một chiến dịch “cờ giả” để biện minh cho leo thang quân sự.

Trong nhiều tuần sau đó, chính quyền Biden liên tục cảnh báo Nga rằng bất kỳ hành động leo thang hạt nhân nào cũng sẽ dẫn tới “hậu quả thảm khốc”, bao gồm khả năng phương Tây can thiệp quân sự trực tiếp vào Ukraine. Mỹ đồng thời triển khai các thiết bị phát hiện phóng xạ nhằm nhanh chóng xác định nếu Nga sử dụng vũ khí hạt nhân.

Washington cũng đẩy mạnh hoạt động ngoại giao với châu Âu, Trung Quốc và Ấn Độ nhằm gây sức ép buộc Moscow hiểu rằng cộng đồng quốc tế sẽ không chấp nhận bất kỳ hành động leo thang hạt nhân nào.

Khi các nỗ lực ngoại giao được thúc đẩy, tình hình chiến trường dần ổn định hơn đối với Nga. Moscow rút quân khỏi Kherson vào tháng 11 nhưng giữ được phần lớn phòng tuyến trong mùa đông, trong khi đà phản công của Ukraine suy yếu. Nỗi lo về chiến tranh hạt nhân cũng dần hạ nhiệt.

Cho đến nay, tranh cãi về mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng vẫn chưa chấm dứt. Các cựu quan chức trong chính quyền Biden cho rằng nguy cơ leo thang hạt nhân là có thật và Washington đã thành công trong việc ngăn Putin vượt qua “lằn ranh đỏ”, đồng thời vẫn hỗ trợ Ukraine chống lại Nga.

Ngược lại, nhiều nhà phê bình cho rằng Putin chỉ đang tận dụng nỗi sợ hạt nhân của Mỹ để gây áp lực lên Washington. Theo quan điểm này, lo ngại leo thang đã khiến Mỹ hạn chế cung cấp một số loại vũ khí tầm xa cho Ukraine, qua đó bỏ lỡ cơ hội tạo lợi thế quyết định cho Kyiv.

Dù cách nhìn nhận khác nhau, giới phân tích đều cho rằng Mỹ không thể xem nhẹ nguy cơ leo thang hạt nhân. Cuộc khủng hoảng Ukraine cho thấy thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh giữa các cường quốc với mức độ rủi ro ngày càng cao.

Nga nhiều khả năng sẽ bước ra khỏi cuộc chiến với nền kinh tế suy yếu và quân đội tổn thất nặng nề, điều có thể khiến Moscow phụ thuộc nhiều hơn vào chiến lược răn đe hạt nhân trong tương lai. Trong khi đó, Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng kho vũ khí hạt nhân và gia tăng sức ép với Đài Loan. Bất kỳ cuộc xung đột nào tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương cũng có nguy cơ đi kèm các đòn răn đe bằng hạt nhân nhằm ngăn Mỹ can dự.

Điều đó đồng nghĩa Washington sẽ phải đối mặt với những bài toán cực kỳ nguy hiểm: làm thế nào để tham gia một cuộc chiến thông thường với Trung Quốc nhưng vẫn ngăn Bắc Kinh vượt qua ngưỡng sử dụng hạt nhân.

Cuộc khủng hoảng Ukraine để lại một bài học rõ ràng: thế giới đang tiến vào thời kỳ cạnh tranh địa chính trị khốc liệt hơn, nơi các tính toán liên quan đến vũ khí hạt nhân sẽ ngày càng khó tránh khỏi.