Thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran và tác động đối với eo biển Hormuz

Việc gián đoạn vận tải đã làm nguồn cung năng lượng toàn cầu bị thắt chặt, đẩy giá dầu, khí đốt và nhiều loại hàng hóa khác tăng mạnh.

Ngày 15/6, Mỹ và Iran thông báo đạt được một thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt xung đột và mở lại eo biển Hormuz, với thỏa thuận chính thức dự kiến được ký vào ngày 19/6. Thông tin này đã cải thiện tâm lý trên thị trường năng lượng, dù nhiều chi tiết quan trọng vẫn chưa được công bố.

Tuyến vận tải chiến lược của thế giới

Nằm giữa Iran ở phía bắc và UAE cùng Oman ở phía nam, eo biển Hormuz là cửa ngõ xuất khẩu dầu của Saudi Arabia, Iraq, Iran, Kuwait, Qatar, Bahrain và UAE. Phần lớn lượng dầu vận chuyển qua đây được xuất sang châu Á.

Ngoài dầu thô và LNG, eo biển này còn đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động thương mại các sản phẩm dầu mỏ, nhôm, phân bón và khí heli phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn.

Xung đột đã làm tê liệt hoạt động vận tải

Kể từ khi chiến sự nổ ra, lưu lượng tàu thương mại qua Hormuz giảm từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống dưới 10 chuyến/ngày.

Iran đã áp đặt nhiều hạn chế đối với hoạt động hàng hải để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, trong khi rủi ro an ninh gia tăng khiến phần lớn chủ tàu tránh đi qua khu vực này. Một số tàu vẫn tiếp tục hành trình nhưng phải đàm phán riêng để được bảo đảm an toàn.

Tình hình càng căng thẳng khi Mỹ áp đặt phong tỏa đối với các tàu liên quan đến Iran và Tehran mở rộng phạm vi kiểm soát quanh eo biển.

Điều gì sẽ xảy ra sau thỏa thuận?

Theo thỏa thuận tạm thời, Mỹ và Iran sẽ ngừng các hành động quân sự và mở lại eo biển Hormuz sau khi văn kiện chính thức được ký kết. Iran cũng có thể được nới lỏng một phần các lệnh trừng phạt dầu mỏ.

Tuy nhiên, cơ chế quản lý hoạt động hàng hải, các quy định quá cảnh và vai trò của Iran tại eo biển vẫn chưa được làm rõ. Tehran cho biết Iran và Oman sẽ cùng điều tiết giao thông qua tuyến đường này.

Các chuyên gia cho rằng hoạt động vận tải khó có thể phục hồi hoàn toàn ngay lập tức. Các chủ tàu vẫn cần bảo đảm về an toàn, trong khi lượng tàu tồn đọng có thể khiến quá trình bình thường hóa kéo dài thêm nhiều tuần.

Các nước xuất khẩu dầu có thể tránh Hormuz hay không?

Kuwait, Qatar và Bahrain gần như không có tuyến thay thế khả thi cho hoạt động xuất khẩu năng lượng.

Saudi Arabia đã chuyển một phần dầu xuất khẩu sang đường ống dẫn tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ, trong khi UAE sử dụng tuyến đường ống tới cảng Fujairah bên Vịnh Oman. Tuy nhiên, cả hai phương án đều không đủ để thay thế hoàn toàn lưu lượng qua Hormuz.

Iraq cũng thiếu các lựa chọn vận chuyển hiệu quả ngoài tuyến đường này.

Cuộc khủng hoảng đã buộc nhiều nước châu Á tìm kiếm nguồn dầu thay thế từ Mỹ và các khu vực khác. Đồng thời, nó cũng làm nổi bật rủi ro của việc phụ thuộc quá lớn vào một tuyến vận tải chiến lược duy nhất đối với thị trường năng lượng toàn cầu.