Thỏa thuận Mỹ - Iran chưa đảm bảo hòa bình lâu dài tại Trung Đông

Thỏa thuận sơ bộ được hai bên công bố vào tối Chủ nhật, đúng ngày sinh nhật lần thứ 80 của Tổng thống Donald Trump, chỉ tạo ra khoảng thời gian 60 ngày để tiếp tục đàm phán các vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân Iran — chủ đề đã khiến nhiều đời tổng thống Mỹ đau đầu trong nhiều năm. Bản ghi nhớ, hiện vẫn chưa được công bố chi tiết, dự kiến sẽ được ký chính thức vào ngày 19/6.

Khoảng thời gian chuyển tiếp này làm dấy lên khả năng nhiều nội dung quan trọng vẫn chưa được thống nhất và lễ ký kết hoàn toàn có thể đổ vỡ. Ngay từ bây giờ, những khác biệt trong cách diễn giải kết quả đàm phán giữa hai bên đã bắt đầu xuất hiện, trong khi căng thẳng âm ỉ giữa Israel và Lebanon cũng có nguy cơ làm sụp đổ tiến trình ngoại giao.

Ông Trump cho rằng thỏa thuận ban đầu này là bước khởi đầu cho một tiến trình có thể mang lại hòa bình cho khu vực. Tuy nhiên, những người hoài nghi cho rằng đây có thể chỉ là giải pháp tạm thời bởi chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy hai bên sẵn sàng nhượng bộ ở các vấn đề gai góc nhất, bao gồm mức độ nới lỏng trừng phạt kinh tế dành cho Iran, tương lai chương trình hạt nhân và cách xử lý chương trình tên lửa đạn đạo của Tehran.

Ông Michael O’Hanlon, Giám đốc nghiên cứu chính sách đối ngoại tại Brookings Institution, nhận định rằng một thỏa thuận tạm thời nhằm mở lại eo biển Hormuz là điều khả thi, nhưng triển vọng đạt được một thỏa thuận toàn diện vào thời điểm hiện nay vẫn rất thấp.

Một yếu tố làm gia tăng bất ổn là sự thiếu vắng lòng tin giữa Washington và Tehran. Mỹ vẫn nghi ngờ Iran có ý định tái khởi động chương trình hạt nhân, trong khi phía Iran cho rằng Washington không phải đối tác đáng tin cậy.

Các cố vấn theo đường lối cứng rắn của ông Trump cho rằng Iran sẽ tìm mọi cách để làm suy yếu thỏa thuận. Trong khi đó, giới chức Iran cáo buộc Mỹ từng hai lần không kích nước này ngay trong thời gian đàm phán và nhắc lại các cuộc tấn công khiến nhiều lãnh đạo cấp cao thiệt mạng, bao gồm cả việc nhắm vào lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và người thân của nhân vật được xem là ứng viên kế nhiệm.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi tuyên bố Tehran luôn chuẩn bị đối phó với bất kỳ động thái nào từ các đối thủ. Theo ông, ngay cả khi các cuộc đàm phán kéo dài 60 ngày dẫn tới một thỏa thuận cuối cùng, Iran vẫn sẽ duy trì trạng thái sẵn sàng trước mọi âm mưu chống lại nước này.

Một trở ngại khác là vai trò của Quốc hội Mỹ. Nhiều nghị sĩ cho rằng bất kỳ chương trình nới lỏng trừng phạt quy mô lớn nào đối với Iran cũng phải được Thượng viện phê chuẩn.

Yêu cầu này bắt nguồn từ Đạo luật Rà soát Thỏa thuận Hạt nhân Iran năm 2015, được thông qua nhằm hạn chế quyền tự quyết của Tổng thống Barack Obama trong quá trình đàm phán thỏa thuận hạt nhân với Tehran. Đến năm 2018, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận đó, động thái khiến sự ngờ vực giữa hai nước càng sâu sắc hơn.

Thượng nghị sĩ Cộng hòa Lindsey Graham, một đồng minh của ông Trump và là người thường xuyên chỉ trích Iran, cho biết ông sẽ theo dõi chặt chẽ các cuộc đàm phán tiếp theo liên quan đến chương trình hạt nhân Iran cũng như các vấn đề khác. Ông cũng bày tỏ lo ngại rằng cách hiểu của Tehran về thỏa thuận dường như khác với những gì phái đoàn Mỹ tuyên bố.

Nhiều vấn đề vốn được các chính trị gia theo đường lối cứng rắn tại Mỹ quan tâm trong nhiều năm cũng vẫn chưa được giải quyết. Trong đó có tương lai chương trình tên lửa đạn đạo của Iran và sự hỗ trợ của Tehran đối với các lực lượng đồng minh trong khu vực như Hezbollah và Hamas. Hiện chưa có dấu hiệu cho thấy các cuộc đàm phán sắp tới sẽ đề cập đến những vấn đề này.

Mục sư John Hagee, người từng phát biểu tại lễ nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, cho rằng không nên giải ngân bất kỳ khoản tiền nào cho Iran nếu nước này vẫn tiếp tục phát triển tên lửa, hỗ trợ các lực lượng đồng minh vũ trang và chưa bồi thường cho các nạn nhân của các vụ tấn công mà Mỹ quy trách nhiệm cho Tehran.

Một nhân tố khó lường khác là Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Nhà lãnh đạo Israel từ lâu hoài nghi về khả năng Mỹ đạt được một thỏa thuận với Iran đáp ứng các yêu cầu an ninh của Tel Aviv.

Trong những ngày gần đây, ông Trump được cho là ngày càng tỏ ra thất vọng với ông Netanyahu. Tổng thống Mỹ cho biết ông đã yêu cầu Israel chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào Lebanon, yếu tố được cho là đã làm phức tạp thêm tiến trình đàm phán.

Ông Brett Erickson, chuyên gia về các biện pháp trừng phạt và là đối tác điều hành của Obsidian Risk Advisors, nhận định Iran đã tiếp cận tiến trình đàm phán một cách thực dụng vì hiểu rằng Israel có thể tìm cách phá vỡ thỏa thuận. Theo ông, ông Trump sẽ phải kiềm chế các hành động của Israel hoặc đưa ra thêm các nhượng bộ để khuyến khích Iran duy trì thái độ kiềm chế.

Ông Nate Swanson, nghiên cứu viên cấp cao tại Atlantic Council và từng phụ trách các vấn đề Iran tại Bộ Ngoại giao cũng như Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, cho rằng vẫn còn nhiều vấn đề kỹ thuật chưa được hoàn tất.

Theo ông, cơ chế vận hành cụ thể để mở lại eo biển Hormuz — nội dung cốt lõi của thỏa thuận dự kiến ký ngày 19/6 — vẫn chưa được thống nhất hoàn toàn.

“Lưu lượng tàu thuyền chắc chắn sẽ gia tăng, nhưng trạng thái ổn định hiện nay vẫn rất mong manh,” ông Swanson nhận định.