Tòa án Tối cao Mỹ có trao cho ông Trump nhiều quyền kiểm soát hơn với các cơ quan quản lý?

Cục Dự trữ Liên bang (Fed), Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), Ủy ban Bầu cử Liên bang cùng hơn một chục cơ quan quản lý khác được trao quyền xây dựng và thực thi quy định dưới sự lãnh đạo của những người được bảo vệ khỏi việc bị tổng thống sa thải tùy ý. Sự độc lập này nhằm bảo đảm các quyết định của họ chỉ phục vụ lợi ích công chúng.

Trong nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Donald Trump đã có nhiều động thái nhằm thay đổi cơ chế này. Ông Trump và các đồng minh tìm cách gia tăng quyền kiểm soát đối với các cơ quan liên bang độc lập mà họ cho là một “nhánh quyền lực thứ tư” nằm ngoài khuôn khổ hiến pháp. Một trong những hành động đáng chú ý là sa thải các ủy viên của các cơ quan độc lập, qua đó thách thức tiền lệ pháp lý được thiết lập từ năm 1935 trong vụ Humphrey’s Executor.

Vụ việc liên quan đến việc ông Trump sa thải một thành viên của Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) hiện đang được Tòa án Tối cao xem xét. Phán quyết dự kiến được đưa ra vào đầu tháng 7. Nếu tòa đứng về phía ông Trump, tiền lệ Humphrey’s Executor có thể bị lật đổ.

Humphrey’s Executor là gì?

Trong phán quyết nhất trí năm 1935 đối với vụ Humphrey’s Executor kiện Mỹ, Tòa án Tối cao xác định tổng thống không thể sa thải các ủy viên FTC chỉ vì bất đồng quan điểm chính sách. Phán quyết khẳng định Quốc hội có thể thiết lập một số cơ quan độc lập với nhánh hành pháp, trong đó các thành viên chỉ có thể bị bãi nhiệm khi có lý do chính đáng như sao nhãng nhiệm vụ hoặc có hành vi sai trái nghiêm trọng.

Vụ việc bắt nguồn từ quyết định năm 1933 của Tổng thống Franklin D. Roosevelt khi sa thải Ủy viên FTC William Humphrey, một thành viên đảng Cộng hòa phản đối chương trình cải cách New Deal. Sau khi Humphrey qua đời trong quá trình khiếu kiện, Tòa án Tối cao phán quyết rằng các ủy viên FTC không thể bị bãi nhiệm nếu không có lý do chính đáng.

Ý nghĩa của vụ kiện FTC hiện nay

Tháng 3/2025, ông Trump đã sa thải bà Rebecca Kelly Slaughter, ủy viên FTC thuộc đảng Dân chủ, mà không nêu lý do. Nếu Tòa án Tối cao xác nhận quyết định này là hợp pháp, điều đó đồng nghĩa với việc tiền lệ Humphrey’s Executor gần như bị xóa bỏ, qua đó mở rộng đáng kể quyền lực của tổng thống đối với hàng chục cơ quan vốn hoạt động độc lập trong nhiều thập kỷ.

Ngoài FTC, các cơ quan có thể bị ảnh hưởng còn bao gồm những tổ chức giám sát quan hệ lao động, an toàn sản phẩm tiêu dùng, an toàn giao thông và chống phân biệt đối xử trong việc làm.

Một số phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao đã phần nào thu hẹp phạm vi áp dụng của Humphrey’s Executor. Năm 2010, trong vụ Free Enterprise Fund kiện PCAOB, tòa đã bác bỏ cơ chế bảo vệ nhiều tầng đối với các thành viên cơ quan giám sát kế toán doanh nghiệp.

Đến tháng 5/2025, tòa tiếp tục ra phán quyết rằng bà Gwynne Wilcox thuộc Ủy ban Quan hệ Lao động Quốc gia và bà Cathy Harris thuộc Hội đồng Bảo vệ Hệ thống Công vụ không được quay lại vị trí công tác trong thời gian chờ xử lý đơn kiện. Đa số thẩm phán cho rằng Hiến pháp trao quyền hành pháp cho tổng thống, vì vậy ông Trump có quyền sa thải các quan chức này.

Tuy nhiên, tòa cũng nhấn mạnh phán quyết đó không áp dụng đối với Fed vì đây là một tổ chức có cơ cấu “đặc biệt và mang tính bán tư nhân”.

Thẩm phán Elena Kagan, đại diện nhóm ba thẩm phán theo khuynh hướng tự do phản đối quyết định trên, cho rằng đa số thẩm phán đã tạo ra một “ngoại lệ riêng dành cho Fed” nhằm trấn an thị trường tài chính.

Lập luận pháp lý của ông Trump

Chính quyền Trump cho rằng các cơ quan độc lập như FTC đang nắm giữ quyền hành pháp đáng kể nhưng lại không chịu trách nhiệm đầy đủ trước tổng thống. Theo lập luận này, do Hiến pháp trao quyền hành pháp cho tổng thống và giao trách nhiệm thực thi pháp luật cho người đứng đầu Nhà Trắng, các quan chức cơ quan quản lý phải chịu sự giám sát và có thể bị tổng thống bãi nhiệm.

Vì sao cần duy trì tính độc lập?

Những người ủng hộ mô hình hiện tại cho rằng sự độc lập giúp các cơ quan đưa ra quyết định khách quan hơn, dựa trên chuyên môn thay vì động cơ chính trị. Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực kỹ thuật cao như điện lực, viễn thông và tài chính.

Theo quan điểm này, sự can thiệp chính trị vào hoạt động quản lý tài chính có thể làm gia tăng tính bất ổn khi định hướng chính sách thay đổi theo từng chính quyền hoặc chịu tác động từ các nhóm lợi ích có tiềm lực tài chính lớn.

Trong một báo cáo đánh giá năm 2004, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) kết luận rằng nhiều cuộc khủng hoảng tài chính quốc gia và khu vực trong nhiều thập kỷ qua đã trở nên nghiêm trọng hơn do sự can thiệp chính trị vào hoạt động giám sát và quản lý lĩnh vực tài chính.