Trạm thu phí qua eo biển Hormuz: Bước ngoặt có thể định hình lại giá dầu toàn cầu

Cuộc đối đầu quanh việc đóng cửa Eo biển Hormuz đã tạm thời khép lại. Tuy nhiên, tham vọng của Tehran trong việc trở thành “người thu phí” tại điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất thế giới có thể khiến thị trường năng lượng toàn cầu trở nên mong manh hơn và duy trì mặt bằng giá cao trong nhiều năm tới.

Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận vào thứ Ba, dưới sự trung gian của Pakistan, trong đó Tehran đồng ý tạm dừng việc phong tỏa hoạt động vận chuyển dầu và khí đốt qua eo biển, theo thông tin từ Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Một quan chức Iran cho biết vào thứ Tư rằng tuyến đường thủy chiến lược này – nơi vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu trước khi xung đột Mỹ–Israel với Iran nổ ra cách đây gần sáu tuần – có thể được mở lại vào thứ Sáu, dưới sự kiểm soát của Iran.

Tehran cũng phát tín hiệu rằng, trong một thỏa thuận hòa bình dài hạn, nước này sẽ tìm cách áp dụng phí đối với các tàu đi qua eo biển, nơi có điểm hẹp nhất chỉ khoảng 34 km giữa Iran và Oman.

Trong bối cảnh các điều khoản chi tiết của thỏa thuận ngừng bắn vẫn chưa rõ ràng, một số nguồn tin truyền thông cho biết Oman đã phản đối mạnh mẽ ý tưởng này, nhấn mạnh rằng việc thu phí là không phù hợp với các thỏa thuận quốc tế hiện hành. Tuy nhiên, cũng có những thông tin cho rằng một cơ chế thu phí như vậy có thể đã được cân nhắc triển khai.

Trong một cuộc phỏng vấn với ABC News vào thứ Tư, ông Trump cho biết Mỹ cũng đang xem xét khả năng thành lập một liên doanh để thu phí tàu thuyền đi qua Hormuz.

Dù vậy, cách thức vận hành cụ thể của kế hoạch này vẫn còn rất mơ hồ. Iran dường như đang nắm lợi thế khi xung đột vừa qua cho thấy khả năng tấn công hàng chục tàu bằng máy bay không người lái, tên lửa và mìn biển – một năng lực đủ để tạo ra sức ép đáng kể ngay cả khi không áp đặt phong tỏa chính thức.

Việc Iran áp dụng cơ chế thu phí sẽ đi ngược lại một nguyên tắc cốt lõi của luật pháp quốc tế: tự do hàng hải – theo đó tàu thuyền được quyền di chuyển qua vùng biển quốc tế mà không bị can thiệp từ các quốc gia ven biển. Mỹ từ lâu tự xem mình là bên bảo vệ nguyên tắc này, thông qua các hoạt động tuần tra hải quân và sức ép ngoại giao.

Do đó, việc để Iran thu lợi từ việc kiểm soát Hormuz sẽ là một bước ngoặt chiến lược lớn đối với Washington, đồng thời gây cú sốc cho ngành dầu khí Trung Đông – huyết mạch kinh tế của các quốc gia như Ả Rập Saudi, UAE và Qatar.

Điều này cũng tạo ra một lớp rủi ro chính trị dài hạn cho cả nhà sản xuất vùng Vịnh và khách hàng của họ, khi Tehran có thể tác động đến việc tàu nào được đi qua và thời điểm đi qua. Ví dụ, Iran có thể cấm tàu liên quan đến Israel, làm chậm các chuyến hàng của Ả Rập Saudi để gây sức ép, hoặc sử dụng việc trì hoãn như một công cụ trong các tranh chấp ngoại giao khác.

Các quốc gia xuất khẩu chủ chốt trong khu vực – vốn là đồng minh thân cận của Mỹ và đã chịu thiệt hại đáng kể trong xung đột – nhiều khả năng sẽ không chấp nhận việc Tehran nắm quyền kiểm soát như vậy đối với tuyến vận tải quan trọng nhất của họ.

Đối với các nước nhập khẩu châu Á, tác động có thể rất lớn. Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ vùng Vịnh, và ngay cả những gián đoạn nhỏ cũng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến biên lợi nhuận lọc dầu, giá LNG giao ngay và kỳ vọng lạm phát.

Mức độ ảnh hưởng sẽ phụ thuộc vào việc Iran cho phép những tàu nào đi qua và theo điều kiện gì. Các quốc gia có quan hệ thân thiện với Tehran như Trung Quốc, Ấn Độ, Iraq hay Pakistan có thể đối mặt với ít hạn chế hơn, dù các quy định cụ thể vẫn chưa rõ ràng.

Về mặt tài chính, mức phí mà Iran có thể áp dụng được cho là rất đáng kể. Một số báo cáo cho thấy phí có thể lên tới 2 triệu USD cho mỗi lượt tàu đi qua – tương đương tổng chi phí thuê một tàu chở dầu cỡ lớn từ Trung Đông đến Trung Quốc cho cả hành trình trong năm 2025.

Bên cạnh đó, rủi ro an ninh gia tăng sẽ khiến phí bảo hiểm đối với tàu chở dầu và LNG hoạt động trong khu vực Vịnh tăng mạnh, làm đội chi phí vận chuyển. Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh – vốn đã biến động mạnh trong thời gian xung đột – nhiều khả năng sẽ trở thành yếu tố cố hữu của thị trường.

Một số tàu có thể lựa chọn di chuyển sát bờ biển Oman khi đi qua Hormuz, nhưng điều này sẽ làm giảm đáng kể lưu lượng vận tải và vẫn không loại bỏ hoàn toàn rủi ro từ tên lửa, máy bay không người lái hay tàu tấn công nhanh của Iran.

Trước những rủi ro này, cùng với sự bất định trong quan hệ với Iran, Ả Rập Saudi và UAE nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì các tuyến xuất khẩu dầu thay thế đã được sử dụng trong thời gian xung đột, ít nhất trong vài tháng tới, nếu không muốn nói là lâu hơn.

Tập đoàn dầu khí quốc gia Saudi Aramco đã nhanh chóng tăng cường vận chuyển dầu qua đường ống Đông–Tây tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ ngay sau khi chiến sự bùng phát vào ngày 28/2, kích hoạt các kế hoạch dự phòng đã được chuẩn bị từ trước.

Đường ống này có công suất khoảng 7 triệu thùng/ngày, trong đó khoảng 5 triệu thùng/ngày dành cho xuất khẩu, phần còn lại phục vụ nhu cầu lọc dầu nội địa. Theo dữ liệu từ Kpler, Ả Rập Saudi đã xuất khẩu trung bình khoảng 3.3 triệu thùng/ngày từ các cảng phía Tây trong tháng 3 – gần một nửa tổng xuất khẩu năm 2025.

Tuy nhiên, ngay cả các tuyến thay thế cũng không hoàn toàn an toàn. Đường ống Đông–Tây đã bị tấn công chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, theo một nguồn tin trong ngành, và dòng chảy có thể bị ảnh hưởng.

UAE cũng đã tăng cường chuyển hướng xuất khẩu qua đường ống tới cảng Fujairah ngoài Vịnh. Lượng xuất khẩu từ đây đã tăng lên 1.6 triệu thùng/ngày trong tháng 3, so với mức trung bình khoảng 1.1 triệu thùng/ngày trong năm 2025, theo Kpler.

Dù đóng vai trò quan trọng trong việc giảm bớt rủi ro từ Hormuz, các tuyến thay thế này vẫn không thể thay thế hoàn toàn do hạn chế về công suất và vẫn chịu ảnh hưởng từ căng thẳng khu vực.

Ngay cả khi một hệ thống thu phí đầy đủ không được triển khai, chỉ riêng khả năng Iran giám sát và kiểm soát eo biển cũng đã đủ để thay đổi cách thị trường đánh giá rủi ro. Việc nắm quyền kiểm soát Hormuz sẽ mang lại cho Tehran ảnh hưởng đáng kể đối với huyết mạch năng lượng của khu vực – điều mà Ả Rập Saudi và các đồng minh chắc chắn sẽ tìm cách phản đối, thông qua ngoại giao hoặc các biện pháp khác.

Lệnh ngừng bắn có thể đang được duy trì ở thời điểm hiện tại, nhưng với các nhà xuất khẩu dầu khí vùng Vịnh, cuộc cạnh tranh quyền kiểm soát Hormuz dường như mới chỉ bắt đầu.