Cải cách thuế doanh nghiệp để khôi phục nguồn thu cho nước Mỹ

Kể từ khi đạo luật ngân sách năm 2025, còn được gọi là One Big Beautiful Bill Act, có hiệu lực, nguồn thu từ thuế thu nhập doanh nghiệp của Mỹ đã giảm 28%. Đây là hệ quả được dự báo trước của quy định cho phép doanh nghiệp được khấu trừ toàn bộ ngay lập tức các khoản chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết bị và một số khoản đầu tư khác, thay vì phân bổ dần trong nhiều năm. Mức sụt giảm này sẽ được bù đắp một phần trong tương lai khi các khoản khấu trừ đó không còn xuất hiện trên các tờ khai thuế tiếp theo. Tuy nhiên, diễn biến này cũng cho thấy nguồn thu từng là trụ cột quan trọng của ngân sách liên bang Mỹ đang ngày càng thu hẹp và trở nên mong manh.

Sau Thế chiến II, thuế thu nhập doanh nghiệp đóng góp hơn một phần ba tổng thu ngân sách liên bang. Trong 12 tháng qua, con số này chỉ còn khoảng 6.8%. Đầu thập niên 1950, nguồn thu này tương đương gần 6% GDP, trong khi năm tài khóa 2025 chỉ còn khoảng 1.5%, dù lợi nhuận doanh nghiệp hiện chiếm tỷ trọng trong GDP cao hơn bao giờ hết và dự kiến sẽ còn giảm thêm trong năm nay.

Những người chỉ trích từ lâu cho rằng thuế thu nhập doanh nghiệp là không cần thiết vì cổ đông đã phải nộp thuế khi nhận cổ tức hoặc hiện thực hóa lợi nhuận vốn. Tuy nhiên, ngày càng nhiều nhà đầu tư được miễn hoặc hoãn thuế thông qua các quỹ hưu trí, quyền công dân nước ngoài và nhiều cơ chế khác, khiến thuế doanh nghiệp trở thành "hàng rào" bảo đảm lợi nhuận doanh nghiệp vẫn đóng góp một phần vào ngân sách. Trong bối cảnh Mỹ cần tăng nguồn thu để thu hẹp thâm hụt tài khóa ngày càng lớn, việc lợi nhuận doanh nghiệp ở mức kỷ lục nhưng nguồn thu thuế lại ở mức thấp cho thấy nhu cầu cải cách là rất rõ ràng.

Tháng trước, ba chuyên gia kinh tế thuế thuộc Viện Brookings đã đề xuất một kế hoạch có thể giúp nguồn thu thuế doanh nghiệp tăng hơn gấp đôi, đồng thời vẫn duy trì các ưu đãi đầu tư được đưa ra trong đạo luật năm 2025, hạn chế chuyển lợi nhuận ra nước ngoài và đơn giản hóa hệ thống thuế.

Điểm cốt lõi của đề xuất là chuyển từ đánh thuế thu nhập sang đánh thuế dòng tiền doanh nghiệp và đánh thuế dựa trên nơi hàng hóa, dịch vụ được tiêu dùng thay vì nơi sản xuất. Về bản chất, cách tiếp cận này tương tự thuế giá trị gia tăng (VAT) đang được hầu hết các nền kinh tế phát triển áp dụng.

Một số yếu tố của kế hoạch cải cách thuế năm 2017 đã được đưa vào luật hiện hành, nhưng theo cách thiếu đồng bộ. Chẳng hạn, doanh nghiệp được khấu trừ toàn bộ chi phí đầu tư ngay lập tức, đồng thời vẫn được khấu trừ chi phí lãi vay. Việc kết hợp hai ưu đãi này khiến thuế suất hiệu dụng đối với các khoản đầu tư thiết bị bằng vốn vay trở thành âm, qua đó tạo động lực mạnh cho doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính.

Việc loại bỏ quyền khấu trừ lãi vay chắc chắn sẽ tạo ra cú sốc đối với khu vực doanh nghiệp. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng những cải cách lớn thường chỉ trở nên khả thi khi xuất hiện điều kiện chính trị phù hợp, ngay cả khi hiện tại vẫn còn bị xem là khó thực hiện.

Lịch sử cũng cho thấy thuế thu nhập doanh nghiệp từng trải qua hành trình từ "không thể" trở thành hiện thực. Ban đầu được đưa vào một dự luật thuế năm 1894 nhưng bị Tòa án Tối cao tuyên vi hiến, sắc thuế này được thiết kế lại dưới dạng thuế tiêu thụ đặc biệt năm 1909 trước khi Tu chính án thứ 16 của Hiến pháp năm 1913 mở đường cho việc áp dụng thuế thu nhập.

Trong nhiều thập kỷ, nguồn thu từ thuế doanh nghiệp giảm dần so với quy mô nền kinh tế. Điều đáng chú ý là từ những năm 1990, lợi nhuận doanh nghiệp tăng mạnh nhưng nguồn thu thuế không tăng tương ứng. Nguyên nhân chủ yếu không phải do cắt giảm thuế suất mà do các tập đoàn ngày càng thành thạo trong việc chuyển lợi nhuận sang các khu vực có thuế suất thấp và tận dụng các kẽ hở pháp lý để giảm nghĩa vụ thuế.

Các mô hình cải cách mới đều hướng tới việc hạn chế tình trạng này. Tuy nhiên, việc chuyển sang một hệ thống thuế mới dựa trên tiêu dùng sẽ kéo theo những chi phí chuyển đổi đáng kể, như biến động tỷ giá, áp lực lạm phát và yêu cầu điều chỉnh nhiều chính sách khác, bao gồm cả thuế quan. Vì vậy, dù hiện tại ý tưởng này vẫn còn xa vời về mặt chính trị, lịch sử cho thấy những điều từng bị xem là không thể đôi khi lại trở thành hiện thực.