Kịch bản "Kissinger ngược": Giấc mộng không tưởng

Đội ngũ của Tổng thống Donald Trump vừa tạo ra một phiên bản "Kissinger ngược": Bằng cách để Marco Rubio kiêm nhiệm cả hai vai trò Ngoại trưởng và Cố vấn An ninh Quốc gia, họ đã tái hiện mô hình quyền lực mạnh mẽ mà Henry Kissinger từng nắm giữ vào thập niên 1970 — tuy theo trình tự ngược lại. Tuy nhiên, điều khó khăn hơn nhiều với Trump là tái hiện một chiến lược mang tính biểu tượng khác của Kissinger: tách Nga ra khỏi Trung Quốc, giống như Kissinger từng tách Trung Quốc khỏi Liên Xô.

Chia rẽ các đối thủ là một chiến lược lâu đời trong chính sách đối ngoại. Nhưng chuyến thăm của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Moscow tuần này cho thấy quan hệ giữa Bắc Kinh và Moscow hiện rất bền chặt và không dễ bị phá vỡ.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Trump từng kỳ vọng rằng việc cải thiện quan hệ với Nga sẽ giúp cô lập Trung Quốc. Dù thực tế đã thay đổi, một số người trong nội bộ chiến dịch tranh cử của Trump vẫn tin rằng quan hệ giữa Trung Quốc và Nga chỉ trở nên khăng khít hơn vì cuộc chiến tại Ukraine. Nếu chiến tranh chấm dứt và Mỹ có thể nối lại quan hệ với Tổng thống Nga Vladimir Putin, họ tin rằng điều đó có thể làm chậm sự xích lại giữa Nga và Trung Quốc — thậm chí có thể khiến Moscow nghiêng về phía Washington trong việc kiềm chế Bắc Kinh.

Tham vọng đó không phải là điều mới lạ. Chính quyền Joe Biden cũng từng kỳ vọng một mối quan hệ "ổn định và dễ đoán" với Nga để Mỹ có thể tập trung hơn vào Trung Quốc. Nhưng điều đó đã không thành, vì Putin ưu tiên cuộc chiến với Ukraine hơn là ổn định lâu dài. Trong khi đó, việc ông Tập tham dự lễ duyệt binh kỷ niệm chiến thắng Thế chiến II ở Nga càng cho thấy: chiến lược chia rẽ Trung-Nga đang thất bại một lần nữa.

Chắc chắn, chuyến thăm của ông Tập không thể che giấu những căng thẳng nhất định. Trung Quốc và Nga, với lịch sử lâu dài về việc nhòm ngó lãnh thổ của nhau, là đối thủ tự nhiên. Cuộc chiến Ukraine thực sự đã đẩy hai cường quốc chuyên chế vào một vòng tay chiến lược mà cả hai bên đều cảm thấy khó xử.

Không phải mọi người theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan của Nga đều hài lòng với sự phụ thuộc ngày càng sâu sắc của Moscow vào một Trung Quốc đầy tham vọng, bành trướng. Ông Tập có lẽ không vui khi cuộc chiến Ukraine đã tạo ra một rào cản giữa Trung Quốc và châu Âu – và khiến Bắc Kinh khó có thể tận dụng sự xáo trộn của Trump bằng cách đóng vai một cường quốc toàn cầu có trách nhiệm. Tuy nhiên, căng thẳng Trung-Nga vẫn thấp hơn nhiều lần so với thời của Kissinger.

Khái niệm về một Kissinger ngược là sai lầm, bởi vì Kissinger – với chuyến đi bất ngờ tới Trung Quốc năm 1971 – chỉ đơn giản là tận dụng tối đa một sự chia rẽ đã xảy ra. Năm 1969, hai nước láng giềng đã chiến đấu một cuộc xung đột biên giới đẫm máu Liên Xô đã cân nhắc tấn công các cơ sở hạt nhân của Trung Quốc. Do đó, Chủ tịch Đảng Cộng sản Trung Quốc Mao Trạch Đông sẵn sàng sử dụng "những kẻ man rợ ở xa" (Mỹ) để chống lại "những kẻ man rợ ở gần" trên biên giới của mình.

Tuy nhiên, ngày nay, sự thống nhất chiến lược của các quốc gia xét lại hàng đầu thế giới là sâu sắc. Moscow và Bắc Kinh đang cố gắng tạo ra một trật tự quốc tế hoàn toàn khác biệt – một trật tự mà quyền lực Mỹ bị suy yếu, các liên minh của Mỹ bị phá vỡ và chế độ chuyên chế thống trị bởi vì sự thống trị toàn cầu của dân chủ đã bị tan vỡ. Hơn nữa, cả hai đều biết rằng họ không thể đánh bại Mỹ nếu đồng thời cố gắng đánh bại lẫn nhau.

Trung Quốc và Nga, ông Tập nói, phải chiến đấu "tựa lưng vào nhau" chống lại kẻ thù chung. Về phần mình, Putin có thể đánh giá cao việc giảm bớt sự thù địch của Mỹ – nhưng ông sẽ không đánh đổi liên minh quan trọng của Nga lấy một thỏa thuận mong manh với một nước Mỹ thất thường.

Trên thực tế, việc giảm bớt áp lực đối với Nga có thể phản tác dụng. Một lý do khiến Bắc Kinh chưa theo đuổi sự hợp tác công nghệ quốc phòng sâu sắc hơn nữa với Nga là lo ngại rằng các công ty của họ sẽ vướng vào các lệnh trừng phạt của phương Tây. Nếu nỗi sợ đó giảm bớt, quan hệ với Nga có thể phát triển mạnh mẽ. Về cơ bản hơn, việc nới lỏng áp lực của Mỹ có thể chỉ đơn giản là thuyết phục ông Tập và Putin rằng quan hệ đối tác của họ đang hiệu quả, đồng thời làm suy yếu liên minh xuyên Đại Tây Dương mà Washington cần để kiềm chế cả hai kẻ thù của mình.

Có một con đường dài và gian nan để thách thức quan hệ Trung-Nga, nhưng cách này giống "Dulles ngược" hơn là Kissinger ngược. Vào những năm 1950, Ngoại trưởng John Foster Dulles lập luận rằng chìa khóa để cuối cùng phá vỡ liên minh Trung-Xô là gây áp lực không ngừng lên đối tác yếu hơn, để đưa ra những yêu sách tốn kém, không thể chấp nhận được đối với đối tác mạnh hơn. Hai chế độ chuyên chế hung hăng càng bị đẩy gần nhau, chúng càng khiến nhau khốn khổ hơn. Phải mất khoảng 15 năm để sự rạn nứt Trung-Xô chứng minh Dulles đúng.

Chìa khóa, ngày nay, là tối đa hóa chi phí mà Trung Quốc và Nga phải trả cho mối quan hệ của họ. Điều này có nghĩa là trừng phạt và phạt Bắc Kinh vì quan hệ với Moscow, đồng thời buộc Nga phải phụ thuộc vào Trung Quốc một cách nhục nhã, không an toàn. Làm như vậy sẽ không mang lại phép màu chỉ sau một đêm. Nhưng điều này có thể tinh tế làm rộng thêm những rạn nứt Trung-Nga, tạo ra khả năng xảy ra một sự đổ vỡ, từ đó tạo ra cơ hội lớn hơn cho Mỹ. Khi nào điều này có thể xảy ra? Có lẽ sau khi Putin và Tập, với tình anh em chiến lược của họ, rời khỏi vũ đài.

Tuy nhiên, cho đến lúc đó, Kissinger ngược sẽ vẫn là một lối tắt ảo tưởng – và là sự né tránh thách thức lịch sử mà sự liên kết giữa hai gã khổng lồ thù địch tạo ra. Ông Tập và Putin hòa hợp vì cả hai đều đang chống lại trật tự thế giới do Mỹ thiết lập. Chúng ta càng sớm nhận ra điều đó, càng tốt.