Phong tỏa eo biển Hormuz - Những gì Trump đe dọa và ý nghĩa đối với Iran

Kế hoạch phong tỏa hải quân toàn diện tại eo biển Hormuz của Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể làm tình hình trở nên nghiêm trọng hơn tại một trong những khu vực cung cấp năng lượng quan trọng nhất thế giới, vì khu vực này đang chịu tác động lớn từ xung đột và bất ổn kéo dài.

Eo biển Hormuz là tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với các thị trường quốc tế, giữ vai trò trung chuyển phần lớn dầu mỏ xuất khẩu từ Trung Đông ra thế giới, và đã trở thành khu vực nhạy cảm kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran cách đây khoảng sáu tuần, sau đó Iran tăng cường kiểm soát khu vực này để đáp trả, khiến lưu lượng tàu thuyền bị hạn chế mạnh và làm gián đoạn đáng kể hoạt động vận chuyển dầu khí, nếu Mỹ áp dụng phong tỏa toàn diện thì phần lưu thông còn lại có thể bị chặn hoàn toàn và ảnh hưởng sẽ lan ra ngoài khu vực Trung Đông đến nhiều nền kinh tế phụ thuộc năng lượng.

Số lượng tàu qua lại hiện đã giảm mạnh xuống chỉ còn vài tàu mỗi ngày, trong khi thời bình có thể đạt khoảng 135 tàu mỗi ngày, nếu Mỹ thực hiện phong tỏa theo cách từng áp dụng với Venezuela thì lưu lượng có thể giảm về zero, điều này vừa gây áp lực trực tiếp lên Iran vừa làm gián đoạn nguồn cung dầu quan trọng đối với các nước châu Á vốn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng.

Động thái này cũng có thể làm sụp đổ lệnh ngừng bắn vốn đã không ổn định được thiết lập trước đó, vì bất kỳ hành động quân sự hoặc kiểm soát hàng hải nào cũng có thể bị xem là vi phạm thỏa thuận và kích hoạt phản ứng từ phía Iran.

Hiện vẫn chưa rõ Mỹ sẽ triển khai phong tỏa theo cách cụ thể nào và mức độ chấp nhận rủi ro của Washington ra sao, vì việc kiểm soát một tuyến đường quốc tế quan trọng có thể dẫn đến va chạm quân sự trực tiếp hoặc gây thiệt hại cho tàu thương mại.

Sau khi các cuộc đàm phán tại Islamabad thất bại, Tổng thống Trump tuyên bố Hải quân Mỹ sẽ phong tỏa các tàu ra vào eo biển Hormuz và có thể mở rộng phạm vi kiểm soát ra cả các vùng biển quốc tế có liên quan đến Iran, tuy nhiên phía quân đội Mỹ sau đó giải thích rằng lệnh này chủ yếu áp dụng đối với các tàu ra vào cảng và khu vực ven biển của Iran và vẫn duy trì nguyên tắc tự do hàng hải qua eo biển, các tàu thuyền được khuyến cáo phải theo dõi hướng dẫn từ lực lượng hải quân Mỹ khi hoạt động gần khu vực này.

Trong thực tế, phong tỏa có thể bao gồm việc kiểm tra tàu, chặn đường đi hoặc thậm chí lên tàu và tịch thu nếu bị nghi ngờ liên quan đến Iran, nhưng chưa rõ Mỹ có sẵn sàng truy đuổi các tàu chở dầu ra xa hơn như khu vực Ấn Độ Dương hay không, vì điều này làm tăng nguy cơ đối đầu quân sự trực tiếp.

Mỹ hiện có lực lượng quân sự trong khu vực, bao gồm tàu đổ bộ tấn công USS Tripoli với khoảng 3,500 binh sĩ cùng các máy bay chiến đấu và vận tải, trong khi phía Iran tuyên bố bất kỳ tàu quân sự nào tiếp cận eo biển đều có thể bị xem là hành động vi phạm và sẽ bị đáp trả.

Lý do Mỹ thực hiện động thái này là nhằm hạn chế xuất khẩu dầu của Iran, vì nguồn thu từ dầu là yếu tố quan trọng đối với nền kinh tế nước này, trước đó Iran đã sử dụng việc kiểm soát eo biển như một cách gây áp lực bằng cách làm gián đoạn hoạt động của các nước khác trong khi vẫn duy trì xuất khẩu của mình, từ đó hưởng lợi khi giá dầu toàn cầu tăng lên.

Biện pháp phong tỏa từng được áp dụng với Venezuela và đã gây tổn hại đáng kể cho nền kinh tế nước này, tuy nhiên Iran có quy mô lớn hơn và đóng vai trò quan trọng hơn trong thị trường dầu mỏ toàn cầu, đặc biệt đối với các nước nhập khẩu lớn như Trung Quốc, nên tác động sẽ phức tạp và rộng hơn.

Nếu phong tỏa được thực hiện hiệu quả, Iran sẽ chịu áp lực lớn vì phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu dầu, trong thời gian gần đây nước này đã hưởng lợi từ giá dầu tăng và bán được dầu với giá cao hơn trước, điều này giúp bù đắp phần nào thiệt hại kinh tế do xung đột, nhưng nếu xuất khẩu bị gián đoạn thì nguồn thu này có thể giảm nhanh.

Đối với Mỹ, việc hạn chế nguồn cung từ Trung Đông có thể hỗ trợ ngành dầu khí trong nước, nhưng đồng thời cũng làm giá năng lượng tăng cao, gây áp lực lên lạm phát và người tiêu dùng, và trong bối cảnh Iran cho thấy khả năng chịu đựng áp lực kéo dài, cuộc đối đầu có thể không mang lại kết quả nhanh chóng.

Đối với châu Á, khu vực này chịu tác động lớn nhất vì phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu từ Trung Đông, nếu lưu lượng qua eo biển Hormuz tiếp tục bị hạn chế thì nguồn cung sẽ trở nên khan hiếm hơn, giá năng lượng tăng cao và các quốc gia trong khu vực sẽ gặp khó khăn trong việc tìm nguồn thay thế, đồng thời những nước từng có ý định hợp tác với Iran cũng có thể phải cân nhắc lại do rủi ro liên quan đến Mỹ, khiến lựa chọn nguồn cung ngày càng bị thu hẹp.