Tang lễ Lãnh tụ Tối cao Iran phát đi thông điệp thách thức và định hình trật tự mới tại Trung Đông

Đám đông người dân tham dự lễ tang tại Tehran được xem là minh chứng cho hình ảnh một Iran đoàn kết, kiên cường và quyết tâm định hình cục diện khu vực sau cuộc chiến bắt đầu từ các cuộc không kích của Mỹ và Israel hôm 28/2.

Theo các quan chức khu vực, nhà ngoại giao và chuyên gia, khả năng đứng vững sau chiến tranh đang trở thành nền tảng trong chiến lược đàm phán của Iran. Tang lễ được xem là thời điểm Tehran tìm cách biến sức chịu đựng trong xung đột thành lợi thế trên bàn thương lượng.

Hormuz trở thành quân bài chiến lược

Theo nhiều nhà phân tích, cuộc chiến càng làm nổi bật vai trò của eo biển Hormuz đối với thị trường năng lượng toàn cầu và giúp Iran có thêm cơ sở để yêu cầu bất kỳ thỏa thuận nào về chương trình hạt nhân cũng phải thừa nhận thực tế rằng Tehran nắm giữ ảnh hưởng quyết định tại tuyến hàng hải này.

Lệnh ngừng bắn kéo dài 60 ngày do Washington thúc đẩy ban đầu nhằm tạo điều kiện nối lại đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, thay vì tập trung vào uranium, cuộc cạnh tranh hiện chuyển sang vị trí địa chiến lược của Iran.

Theo đó, Tehran muốn biến những lợi thế giành được trong chiến tranh thành ưu thế lâu dài bằng cách củng cố vai trò chi phối tại eo biển Hormuz.

Đến nay, đồng hồ đếm ngược 60 ngày để tiến tới một thỏa thuận cuối cùng vẫn chưa chính thức bắt đầu. Trong khoảng trống đó, Iran đang chủ động quyết định nhịp độ đàm phán.

Ông Alex Vatanka, chuyên gia tại Viện Trung Đông (Middle East Institute), cho rằng Tehran coi Hormuz chủ yếu là công cụ tạo tính chính danh chính trị hơn là nguồn thu kinh tế.

Theo ông, điều Iran mong muốn là sự thừa nhận mang tính biểu tượng về vai trò chủ quyền của nước này đối với eo biển Hormuz.

Ông ví von bằng một câu tục ngữ Ba Tư rằng: "Không ai đổi một viên kim cương lấy một chiếc kẹo mút."

Theo cách nhìn của Tehran, Hormuz chính là "viên kim cương", còn việc nới lỏng trừng phạt hay giải phóng tài sản bị phong tỏa chỉ là "chiếc kẹo mút".

Iran muốn kéo dài đàm phán

Lãnh đạo Iran cũng nhiều lần khẳng định lập trường này.

Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Qalibaf tuyên bố eo biển Hormuz là công cụ quyền lực lớn nhất của Iran và là "món quà thiêng liêng" cần được bảo vệ. Ông nhấn mạnh Tehran sẽ không từ bỏ các quyền lợi của mình tại khu vực này trong bất kỳ hoàn cảnh nào.

Theo các nguồn tin ngoại giao, Iran đang chủ động kéo dài tiến trình đàm phán nhằm củng cố những lợi ích đạt được sau chiến tranh trước khi quay trở lại hồ sơ hạt nhân.

Ông Alan Eyre, cựu nhà ngoại giao Mỹ chuyên về Iran, nhận định Tehran không có lý do phải vội vàng. Ông cho rằng Iran muốn sử dụng các cuộc đàm phán để từng bước thể chế hóa ảnh hưởng của mình tại Hormuz thông qua các cơ chế quản lý vận tải, điều phối hoạt động hàng hải hoặc thu phí các dịch vụ trên tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

Theo ông Eyre, Iran tin rằng Tổng thống Donald Trump chịu áp lực phải đạt được một thỏa thuận nhiều hơn, do các yếu tố chính trị trong nước và mong muốn tránh một cuộc đối đầu mới trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Quốc hội vào tháng 11.

Ông Aaron David Miller, cựu nhà đàm phán Trung Đông của Mỹ, nhận định chiến dịch quân sự của Washington không thể làm suy giảm đòn bẩy chiến lược của Iran, khiến việc thực thi lệnh ngừng bắn trở thành một mặt trận ngoại giao mới.

Theo ông, Tehran sẽ chưa nghiêm túc quay lại đàm phán hạt nhân cho đến khi tin rằng vai trò mới của mình tại eo biển Hormuz đã được chấp nhận và có tiến triển rõ ràng trong việc giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài.

Tehran sẽ không từ bỏ lợi thế tại Hormuz

Ông Miller cho rằng thực tế lớn nhất sau chiến tranh là cả sức mạnh quân sự của Mỹ lẫn nguy cơ phong tỏa đường biển đều không làm thay đổi được vị thế của Iran tại eo biển Hormuz.

Bà Ebtesam Al-Ketbi, Chủ tịch Trung tâm Chính sách Emirates, nhận định việc chấm dứt chiến sự mà không giải quyết các nguyên nhân cốt lõi đã vô tình biến Hormuz từ một điểm gây sức ép thành đòn bẩy chiến lược lâu dài của Tehran.

Theo các quan chức vùng Vịnh, cuộc chiến đã chứng minh Iran có khả năng tác động mạnh đến tình hình tại Hormuz, khiến nước này khó có khả năng từ bỏ lợi thế đó, ngay cả để đổi lấy việc được nới lỏng trừng phạt hoặc đạt tiến triển trong đàm phán hạt nhân.

Các chuyên gia cho rằng Washington nhiều khả năng sẽ phải chấp nhận việc eo biển Hormuz được mở cửa trở lại theo những điều kiện mà phần lớn do Tehran định hình.

Ông Alan Eyre kết luận rằng sẽ không có bên nào thực sự giành chiến thắng, nhưng Iran có thể là bên chịu thiệt hại ít hơn so với Mỹ.