Trung Quốc tận dụng ưu thế về khoáng sản để gây sức ép địa chính trị với Nhật Bản

Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã gần như ngừng hoàn toàn việc xuất khẩu một số dạng vonfram sang Nhật Bản trong năm nay. Trong khi đó, lượng nam châm xuất khẩu trong tháng trước giảm xuống mức thấp nhất kể từ tháng 5/2025, thời điểm Trung Quốc triển khai cơ chế kiểm soát xuất khẩu trên phạm vi toàn cầu.

Việc siết chặt nguồn cung bắt đầu sau khi bà Takaichi khiến Bắc Kinh tức giận vào tháng 11 năm ngoái với những phát biểu liên quan đến Đài Loan, vùng lãnh thổ tự quản mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền.

Các biện pháp hạn chế dường như được tính toán nhằm gây sức ép có chọn lọc lên Nhật Bản mà không leo thang tới mức có thể kích hoạt phản ứng từ Mỹ. Dù chưa nghiêm trọng như lệnh hạn chế xuất khẩu đất hiếm diện rộng từng làm rung chuyển ngành công nghiệp Nhật Bản năm 2010, động thái hiện nay đã buộc nhiều doanh nghiệp phải sử dụng hàng tồn kho và gấp rút tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Masayoshi Matsumoto, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Sumitomo Electric Industries, một trong những khách hàng mua vonfram lớn nhất của Trung Quốc, cho biết nếu tình trạng này kéo dài, doanh nghiệp Nhật Bản sẽ cần đối thoại trực tiếp với chính phủ Trung Quốc.

“Nếu bị Trung Quốc cắt nguồn cung, ngành sản xuất Nhật Bản chắc chắn sẽ gặp vấn đề,” ông nói bên lề một triển lãm công nghiệp tại Bắc Kinh hôm thứ Hai.

Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, bà Takaichi hiện không muốn gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo vào tháng 11 tới do không hài lòng với những chỉ trích cá nhân mà Bắc Kinh nhắm vào bà, bất chấp thiệt hại ngày càng gia tăng từ các biện pháp hạn chế xuất khẩu.

Cả hai nhà lãnh đạo đều dự kiến tham dự Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến, song chưa rõ Bắc Kinh có sẵn sàng chấp nhận một cuộc gặp song phương hay không.

Các nguồn tin cho biết Đại sứ Nhật Bản tại Trung Quốc đã nhiều lần đề nghị gặp các quan chức Bộ Ngoại giao Trung Quốc trong năm nay nhưng không thành công. Hoạt động ngoại giao giữa hai nền kinh tế lớn nhất châu Á gần như đình trệ khi bà Takaichi từ chối rút lại các phát biểu của mình, trong khi Trung Quốc áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại trên nhiều lĩnh vực từ du lịch đến hải sản.

Đầu tháng này, bà Takaichi tuyên bố Nhật Bản vẫn để ngỏ cánh cửa đối thoại với Trung Quốc và các cuộc trao đổi vẫn đang diễn ra ở nhiều cấp độ khác nhau.

Trong khi đó, phản ứng chính thức của Tokyo là tham gia cam kết của Nhóm G7 nhằm giảm sự phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào đối với nguồn cung đất hiếm xuống dưới 60% vào năm 2030. Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản Satsuki Katayama cho biết các biện pháp như thúc đẩy tái chế, thiết lập giá sàn và điều chỉnh chính sách thương mại đều đang được xem xét.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu Nhật Bản có thể bù đắp được khoảng trống nguồn cung trong ngắn hạn hay không.

Xuất khẩu một số dạng vonfram trung gian quan trọng – nguyên liệu được sử dụng trong các công cụ gia công chính xác của ngành sản xuất ô tô – đã giảm về 0 từ tháng 1 và chưa phục hồi kể từ đó. Đây là vấn đề đáng lo ngại bởi ngành ô tô đóng góp khoảng 10% GDP của Nhật Bản.

Xuất khẩu yttri sang Nhật Bản, khoáng sản được sử dụng trong màn hình LED và thiết bị sản xuất chất bán dẫn, hiện chỉ tương đương 1.13% khối lượng của cả năm trước.

Một nhóm hóa chất đất hiếm mà nhiều khả năng bao gồm các nguyên tố đất hiếm nặng bị kiểm soát xuất khẩu – vốn đóng vai trò quan trọng trong sản xuất quốc phòng – cũng ghi nhận khối lượng xuất khẩu trung bình ba tháng thấp nhất kể từ năm 2023 trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5.

Xuất khẩu dysprosi và terbi từ Trung Quốc sang Nhật Bản, hai nguyên liệu quan trọng để sản xuất nam châm hiệu suất cao dùng trong xe điện, đã ở mức 0 trong toàn bộ năm nay. Lần gần nhất Trung Quốc xuất khẩu hai kim loại này sang Nhật là vào tháng 10/2025, ngay trước khi bà Takaichi đưa ra các phát biểu về Đài Loan.

Tuy nhiên, các biện pháp hạn chế hiện nay chưa phải là lệnh cấm toàn diện. Mức độ ảnh hưởng chủ yếu tập trung vào các dạng vonfram và yttri trung gian. Một số loại đất hiếm và vonfram đã tinh luyện vẫn tiếp tục được xuất khẩu, dù với khối lượng thấp hơn trước. Trong khi đó, nhóm đất hiếm nhẹ – không thuộc diện kiểm soát xuất khẩu – vẫn chưa ghi nhận sự gián đoạn đáng kể.

Tuần này, Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã cử một phái đoàn tới tham dự Triển lãm Chuỗi cung ứng Quốc tế Trung Quốc tại Bắc Kinh nhằm tìm kiếm cơ hội đối thoại trực tiếp với các nhà cung cấp. Nghị sĩ Gaku Hashimoto thuộc đảng Dân chủ Tự do cầm quyền cũng tham dự sự kiện cùng một đoàn đại biểu khác.

Dòng chảy khoáng sản công nghiệp sang Nhật Bản bị giám sát chặt chẽ hơn kể từ cuối năm ngoái, khi Bắc Kinh tuyên bố sẽ đáp trả những phát biểu của bà Takaichi về khả năng lực lượng Nhật Bản tham gia một cuộc xung đột giả định liên quan đến Đài Loan.

Đến tháng 1, Trung Quốc tiếp tục tăng cường kiểm soát và giám sát đối với các mặt hàng lưỡng dụng – có thể phục vụ cả mục đích dân sự và quân sự – xuất khẩu sang Nhật Bản.

Một số doanh nghiệp chế biến vonfram lớn của Nhật như Sumitomo Electric và Mitsubishi Materials đã phần nào giảm tác động từ các biện pháp của Trung Quốc bằng cách tăng cường sử dụng phế liệu tái chế làm nguyên liệu đầu vào.

Mitsubishi Materials hiện đáp ứng khoảng 70% nhu cầu nguyên liệu từ nguồn tái chế và đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 100% vào năm 2030.

Ông Matsumoto cho biết Sumitomo Electric đã cải thiện đáng kể công nghệ tái chế và hiện sở hữu hai nhà máy tái chế trên toàn cầu. Theo ông, tái chế đang trở thành yếu tố chiến lược đối với tương lai của doanh nghiệp.

Việc đẩy mạnh tái chế đã trở thành chiến lược quen thuộc của các công ty kim loại Nhật Bản kể từ cuộc khủng hoảng năm 2010, khi Trung Quốc áp đặt lệnh cấm xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản. Sự kiện đó đã thúc đẩy Tokyo đầu tư mạnh mẽ nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc, nhưng nước này vẫn chưa thể hoàn toàn tránh khỏi rủi ro gián đoạn.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu dùng cho nam châm vĩnh cửu – thành phần thiết yếu trong các sản phẩm từ iPhone, xe điện cho tới máy bay chiến đấu và tên lửa.

Sự thống trị của Trung Quốc còn rõ rệt hơn ở các khâu chế biến và sản xuất, với hơn 90% công suất tinh luyện đất hiếm toàn cầu và gần 95% sản lượng nam châm vĩnh cửu trên thế giới.