Từ chiến tranh thương mại Mỹ-Trung đến 'hiệu ứng domino': Quốc gia nào sẽ là mục tiêu tiếp theo của Trump?

Nhìn lại giai đoạn 2018-2019, mặc dù Trung Quốc là tâm điểm của các biện pháp trừng phạt thương mại từ Washington, Bắc Kinh đã thể hiện khả năng thích ứng đáng kể. Chiến lược đa dạng hóa thị trường của họ tập trung vào việc tăng cường xuất khẩu sang các nền kinh tế Đông Nam Á và thị trường Nga, qua đó giảm thiểu sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Trong khi đó, một xu hướng đáng chú ý là sự trỗi dậy của Việt Nam và Mexico với tư cách là các trung tâm sản xuất và logistics then chốt trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong mối quan hệ thương mại với Hoa Kỳ.

Sự "tách rời" (decoupling) giữa hai nền kinh tế hàng đầu thế giới được phản ánh rõ nét qua các số liệu thống kê thương mại. Trong giai đoạn 2018-2024, tỷ trọng của Trung Quốc trong tổng kim ngạch thương mại của Mỹ đã suy giảm đáng kể từ 15.7% xuống 10.9%. Đồng thời, tầm quan trọng của thị trường Mỹ đối với Trung Quốc cũng giảm tương ứng, thể hiện qua việc tỷ trọng của Mỹ trong tổng thương mại của Trung Quốc giảm từ 13.7% xuống 11.2%.

Sự dịch chuyển quan hệ thương mại toàn cầu: Biến động thị phần kể từ 2018

Mặc dù Trung Quốc vẫn duy trì vị thế là quốc gia có thặng dư thương mại lớn nhất với Mỹ - một vấn đề được Trump nhấn mạnh là biểu hiện của sự mất cân bằng cần được điều chỉnh - xu hướng này đang có dấu hiệu suy giảm. Đáng chú ý, chính quyền Biden không chỉ kế thừa chính sách thuế quan của người tiền nhiệm mà còn tăng cường các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao, nhằm hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ then chốt của Trung Quốc.

Trong khi thặng dư thương mại của Trung Quốc với Mỹ có dấu hiệu suy giảm, một xu hướng ngược lại đang diễn ra với Mexico, Việt Nam và Canada, khi các quốc gia này ghi nhận mức thặng dư thương mại tăng mạnh trong cùng giai đoạn. Hiện tượng này phần lớn bắt nguồn từ chiến lược tái định tuyến thương mại (trade rerouting) của các doanh nghiệp Trung Quốc, khi họ chiến lược hóa việc di dời cơ sở sản xuất sang các quốc gia này nhằm tránh các rào cản thuế quan trước khi tiếp cận thị trường Mỹ. Đáng chú ý, chiến dịch tranh cử của Trump đang tiến hành đánh giá toàn diện về các hoạt động này, với một báo cáo quan trọng dự kiến công bố vào ngày 1 tháng 4 - thời điểm có thể báo hiệu một làn sóng thuế quan mới từ Washington.

Tác động của chiến tranh thương mại 2018 đến thâm hụt thương mại Mỹ

Phân tích dựa trên tỷ lệ xuất khẩu sang Mỹ so với GDP quốc gia cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: Trung Quốc - mục tiêu chính của các biện pháp trừng phạt thương mại trong giai đoạn đầu - hiện đang ít bị tổn thương hơn so với Mexico, Việt Nam và Canada trước các biện pháp bảo hộ tiềm tàng. Đặc biệt, hai quốc gia láng giềng của Mỹ đang phải đối mặt với áp lực gia tăng từ chiến dịch tranh cử của Trump, với những đe dọa về việc áp đặt thuế quan cao hơn. Lý do được đưa ra là những nước này chưa thực hiện đủ các biện pháp kiểm soát hiệu quả đối với làn sóng nhập cư bất hợp pháp và nạn buôn lậu fentanyl.

Việt Nam, Mexico và Canada dễ bị ảnh hưởng nhất trước chính sách thuế quan

Mặc dù về bản chất, thương mại quốc tế không phải là một cuộc chơi có tổng bằng không (zero-sum game), nhưng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng giữa Mỹ và Trung Quốc, các mối quan hệ thương mại toàn cầu đang ngày càng bị chi phối bởi tư duy đối đầu địa chính trị. Dữ liệu thương mại quốc tế phản ánh rõ nét sự phân hóa này thông qua việc xác định các quốc gia mà Mỹ hoặc Trung Quốc đã tích cực mở rộng quan hệ kinh tế. Tuy nhiên, một điểm đáng chú ý là vẫn tồn tại những nền kinh tế mà cả hai cường quốc đều đang nỗ lực tăng cường kết nối thương mại, cho thấy tiến trình toàn cầu hóa tuy đã suy giảm nhưng chưa hoàn toàn đảo ngược.