Thuế quan không phải lựa chọn tối ưu cho châu Âu trước làn sóng hàng Trung Quốc

Những nỗ lực được chính phủ Trung Quốc trợ cấp nhằm đạt mục tiêu tự chủ trong các lĩnh vực then chốt đang bóp méo thương mại toàn cầu ở quy mô chưa từng có. Làn sóng xuất khẩu mới này thậm chí còn vượt xa "cú sốc Trung Quốc" những năm 2000, vốn từng gây tổn hại nghiêm trọng đến việc làm trong ngành sản xuất của Mỹ và được cho là góp phần thúc đẩy chủ nghĩa dân túy. Đáng lo ngại hơn, làn sóng hiện nay tập trung vào các ngành công nghệ cao như ô tô, máy công cụ và hóa chất – những lĩnh vực được EU xem là trụ cột của nền kinh tế.

Các nhà lãnh đạo châu Âu có lý khi muốn hành động để tránh nguy cơ khu vực không chỉ mất việc làm chất lượng cao mà còn đánh mất năng lực công nghiệp cần thiết để cạnh tranh trong các lĩnh vực từ quốc phòng đến công nghệ xanh. Tuy nhiên, các biện pháp có mục tiêu và phù hợp với quy định thương mại toàn cầu, chẳng hạn áp thuế chống trợ cấp đối với xe điện Trung Quốc, vẫn chưa mang lại hiệu quả như kỳ vọng. Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách đang cân nhắc những biện pháp mạnh tay hơn.

Một đề xuất đang nhận được sự ủng hộ là trao cho EU quyền đơn phương áp thuế diện rộng đối với bất kỳ quốc gia nào bị cho là có hành vi thương mại không công bằng, tương tự Điều khoản 301 trong Đạo luật Thương mại năm 1974 của Mỹ. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước đi mang tính bước ngoặt, đồng thời cũng là sự từ bỏ hệ thống thương mại dựa trên luật lệ mà Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) được thành lập để bảo vệ và EU đã theo đuổi suốt nhiều thập kỷ. Đây sẽ là một sai lầm trên nhiều phương diện.

Trước hết, nếu mục tiêu của EU là nhanh chóng tạo ra sân chơi bình đẳng, thì việc xây dựng một phiên bản Điều khoản 301 sẽ không giúp ích. Quá trình từ đề xuất đến khi trở thành luật có thể kéo dài nhiều năm. Trong khi đó, EU đã có sẵn những công cụ khác phù hợp hơn với quy định của WTO, chẳng hạn các biện pháp tự vệ khẩn cấp, có thể triển khai nhanh hơn, đạt hiệu quả tương tự và ít có nguy cơ kích hoạt các biện pháp trả đũa từ Trung Quốc.

Nếu EU muốn thay đổi cách hành xử của Trung Quốc, việc đơn phương gạt bỏ vai trò của WTO cũng không phải con đường đúng đắn. Thay vào đó, phối hợp với các đối tác như Australia, Canada, Nhật Bản và Vương quốc Anh – đều là thành viên của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), khuôn khổ mà EU đã có hợp tác – sẽ giúp nâng cao đáng kể khả năng gây sức ép. Dù cần thời gian, chỉ riêng khả năng hình thành một mặt trận thống nhất cũng có thể thúc đẩy Trung Quốc điều chỉnh chính sách sớm hơn.

Quan trọng hơn, ngay tại Mỹ, Điều khoản 301 cũng không mang lại kết quả như mong đợi. Đánh giá của chính phủ Mỹ cho thấy các mức thuế áp lên hàng hóa Trung Quốc trong giai đoạn 2018–2019 khiến người tiêu dùng Mỹ chịu thiệt hại nhiều hơn, khi làm gia tăng lạm phát, kìm hãm đầu tư nhưng không bảo vệ được việc làm. Những lần áp dụng trước đó của công cụ này cũng không tạo ra nhiều thay đổi đáng kể.

Điểm tích cực là các nhà lãnh đạo EU dường như nhận thức được những hạn chế của cách tiếp cận này. Tại hội nghị thượng đỉnh gần đây ở Brussels, họ đã không đưa vào tuyên bố chung yêu cầu xây dựng công cụ tương tự Điều khoản 301 như đề xuất của Pháp, Italy và một số quốc gia thành viên. Đồng thời, EU cũng khởi động các cuộc đối thoại mới với Trung Quốc nhằm xử lý tình trạng mất cân đối trong thương mại song phương.

Trung Quốc rõ ràng là một thách thức lớn. Làm thế nào để ứng phó với một cường quốc kinh tế đang trỗi dậy nhưng chủ yếu muốn xuất khẩu thay vì thúc đẩy thương mại cùng có lợi là câu hỏi không dễ trả lời. Mỹ đã cho thấy những hạn chế của cách tiếp cận đơn phương. EU hoàn toàn có thể và nên lựa chọn một con đường khôn ngoan hơn.