Việt Nam tăng cường hiện diện chiến lược trước ảnh hưởng của Trung Quốc

Ở cực Nam của Việt Nam, cách TP. Hồ Chí Minh khoảng 8 giờ lái xe qua những tuyến đường gồ ghề, xe tải hạng nặng nối đuôi nhau băng qua rừng ngập mặn và các đầm nuôi tôm, trong khi lực lượng quân đội và công nhân thi công làm việc ngày đêm để xây dựng cây cầu vượt biển dài nhất cả nước.

Cây cầu dài 18 km nối tỉnh Cà Mau với đảo Hòn Khoai, hạng mục trung tâm của dự án cảng biển lưỡng dụng và hành lang vận tải trị giá gần 4 tỷ USD, kết nối Đồng bằng sông Cửu Long với các tuyến hàng hải quốc tế trên Vịnh Thái Lan. Đối với Hà Nội, đây không chỉ là một khoản đầu tư kinh tế quy mô lớn mà còn là bước đi chiến lược trong bối cảnh lo ngại ngày càng gia tăng về ảnh hưởng của Trung Quốc tại Campuchia cũng như vị thế ngày càng áp đảo của Bắc Kinh ở Biển Đông.

Ý tưởng phát triển Hòn Khoai đã được đề xuất từ nhiều năm trước, nhưng dự án do Hải quân Việt Nam hậu thuẫn chỉ thực sự được đẩy nhanh từ năm 2024, sau khi Campuchia khởi công kênh đào Funan Techo với nguồn vốn từ Trung Quốc. Theo một quan chức quốc phòng cấp cao am hiểu vấn đề, dự án cảng sẽ mở ra cửa ngõ mới cho thương mại và logistics của Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời tăng cường khả năng hiện diện của Việt Nam tại các vùng biển lân cận.

Sau khi trở thành Tổng Bí thư vào năm 2024, ông Tô Lâm đã đưa Hòn Khoai trở thành một ưu tiên chiến lược từ tháng 11 cùng năm, cho thấy trọng tâm cạnh tranh giữa Hà Nội và Bắc Kinh không còn chỉ xoay quanh các bãi đá tranh chấp và nguồn tài nguyên ở Biển Đông.

Theo ông Lê Hồng Hiệp, nghiên cứu viên cao cấp tại Chương trình Nghiên cứu Việt Nam thuộc Viện ISEAS – Yusof Ishak (Singapore), Việt Nam đang theo dõi mối quan hệ giữa Trung Quốc và Campuchia với tâm lý ngày càng thận trọng. Một cảng lưỡng dụng ở khu vực Tây Nam có khả năng tiếp nhận tàu quân sự sẽ góp phần giải quyết những lo ngại này.

Năm ngoái, Trung Quốc hỗ trợ nâng cấp căn cứ hải quân Ream trên Vịnh Thái Lan, trong khi dự án kênh đào Funan Techo trị giá 1.2 tỷ USD dài 180 km nối Phnom Penh với bờ biển đã làm dấy lên lo ngại Campuchia sẽ từng bước giảm phụ thuộc vào hệ thống cảng và đường thủy của Việt Nam, qua đó làm suy yếu lợi thế kinh tế của Hà Nội.

Theo giới phân tích, dự án Hòn Khoai hiện mang nhiều ý nghĩa địa chính trị hơn là một khoản đầu tư thuần túy về kinh tế.

Vị trí của đảo Hòn Khoai tại cửa ngõ Vịnh Thái Lan sẽ giúp Việt Nam triển khai các tàu cỡ lớn gần Campuchia và khu vực biên giới biển phía Tây Nam. Khác với nhiều cảng nước nông trong khu vực, cảng nước sâu tại Hòn Khoai được thiết kế để tiếp nhận tàu có trọng tải tới 250,000 tấn và dự kiến xử lý khoảng 20 triệu tấn hàng hóa mỗi năm.

Bên cạnh hạng mục cảng biển, dự án còn bao gồm tuyến cao tốc dài khoảng 80 km cùng hệ thống logistics quy mô lớn. Tại thị trấn Đất Mũi, nhiều quán ăn, cửa hàng vật tư và dịch vụ mới đã xuất hiện để phục vụ lượng lớn công nhân xây dựng.

Người dân địa phương cũng kỳ vọng dự án sẽ tạo động lực phát triển kinh tế. Nhiều khu đất trước đây bị bỏ hoang đã được san lấp để mở nhà hàng, cửa hàng và cơ sở lưu trú nhằm đón lượng khách và lao động ngày càng tăng.

Hiện đảo Hòn Khoai không còn dân cư sinh sống nhưng từng giữ vai trò quan trọng trong lịch sử quân sự của Việt Nam, là điểm trung chuyển của lực lượng cách mạng trong các cuộc kháng chiến. Trong chuyến thăm tháng 11 năm ngoái, Tổng Bí thư Tô Lâm đã gọi Hòn Khoai là "điểm chiến lược trọng yếu của quốc gia".

Theo Adam Farrar, chuyên gia phân tích địa kinh tế của Bloomberg Economics, nếu hoàn thành đúng kế hoạch, Hòn Khoai sẽ giúp Việt Nam duy trì hoạt động của các tàu chiến cỡ lớn và có khả năng tiếp nhận tàu hải quân nước ngoài, đánh dấu một trong những thay đổi đáng kể nhất về thế trận hải quân của Việt Nam trong nhiều thập kỷ.

Cùng với các cơ sở hải quân trên đảo Phú Quốc và kế hoạch xây dựng sân bay đa năng trên đảo Thổ Chu, Hòn Khoai sẽ trở thành một mắt xích trong mạng lưới hạ tầng quân sự và thương mại tại vùng biển Tây Nam.

Ông Nguyễn Thế Phương, chuyên gia an ninh hàng hải tại Đại học UNSW Canberra, nhận định Việt Nam đang từng bước xây dựng khu vực này thành một "pháo đài trên biển".

Phản hồi về dự án, Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định Bắc Kinh luôn theo đuổi chính sách ngoại giao dựa trên thiện chí, hữu nghị và cùng có lợi, đồng thời nhấn mạnh quan hệ hợp tác với bất kỳ quốc gia nào cũng không nhằm vào bên thứ ba.

Phó Thủ tướng Campuchia Sun Chanthol cũng bác bỏ những lo ngại về kênh đào Funan Techo, khẳng định dự án chỉ nhằm giảm chi phí logistics cho khu vực và không phục vụ mục đích quân sự.

Không thể chạy đua trực tiếp với quy mô hải quân Trung Quốc, Việt Nam đang theo đuổi chiến lược răn đe. Dù ngân sách quốc phòng chỉ bằng khoảng một phần hai mươi của Trung Quốc, Hà Nội vẫn đặt mục tiêu xây dựng lực lượng quân đội tinh gọn và hiện đại hơn. Theo Bloomberg Intelligence, chi tiêu quốc phòng của Việt Nam có thể đạt khoảng 20.4 tỷ USD vào năm 2031.

Bên cạnh ý nghĩa quốc phòng, Hòn Khoai còn được xem là động lực phát triển kinh tế của tỉnh Cà Mau, một trong những địa phương còn nhiều khó khăn. Tỉnh đặt mục tiêu tăng trưởng trên 10% mỗi năm đến năm 2030. Cảng nước sâu được kỳ vọng sẽ giảm chi phí logistics, mở thêm cửa ngõ xuất khẩu cho Đồng bằng sông Cửu Long và bù đắp phần nào lợi thế thương mại mà Việt Nam có thể mất đi khi Campuchia phát triển các tuyến vận tải thay thế.

Tuy nhiên, một số chuyên gia vẫn đặt câu hỏi về hiệu quả kinh tế của dự án. Ông Vũ Minh Khương, Giáo sư thực hành tại Đại học Quốc gia Singapore và cựu thành viên tổ tư vấn của Thủ tướng Việt Nam, cho rằng đây là khoản đầu tư rất lớn và cần cân nhắc liệu nguồn lực có được phân bổ tối ưu hay không.

Dù vậy, với nhiều người dân địa phương, dự án đang mở ra cơ hội mới. Thay vì rời quê để tìm việc tại các đô thị lớn, ngày càng nhiều người lựa chọn ở lại khi chứng kiến hoạt động kinh tế tại khu vực phát triển nhanh hơn qua từng năm.