Giới doanh nghiệp vẫn dè dặt dù Mỹ phát tín hiệu gỡ bỏ lệnh trừng phạt với Iran

Vấn đề đặt ra là liệu thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran có thể chuyển thành sự nới lỏng kinh tế lâu dài hay không, trong bối cảnh hệ thống trừng phạt hiện nay bao gồm luật pháp Mỹ, các biện pháp quốc tế và những lo ngại rủi ro từ khu vực tư nhân.

Kể từ cuối thập niên 1970, Liên Hợp Quốc, Mỹ và Liên minh châu Âu đã áp đặt hàng loạt lệnh trừng phạt, cấm vận thương mại và phong tỏa tài sản đối với Iran liên quan đến chương trình hạt nhân, vấn đề nhân quyền và sự hỗ trợ của Tehran dành cho các nhóm vũ trang trong khu vực.

Theo biên bản ghi nhớ 14 điểm được Mỹ và Iran ký tuần trước, Washington sẽ bắt đầu quá trình dỡ bỏ các loại trừng phạt theo lộ trình được xây dựng trong thỏa thuận cuối cùng dự kiến hoàn tất trong vòng 60 ngày. Hôm thứ Hai, Bộ Tài chính Mỹ đã cấp giấy phép tạm thời cho phép sản xuất, vận chuyển và bán dầu thô cùng các sản phẩm dầu mỏ có nguồn gốc từ Iran đến ngày 21/8.

Tuy nhiên, việc xóa bỏ toàn bộ các biện pháp còn lại sẽ là một thay đổi lớn trong chính sách lâu nay của Mỹ tại Trung Đông và không hề đơn giản. Một số biện pháp có thể được hủy bỏ bằng sắc lệnh hành pháp của Tổng thống Donald Trump, nhưng nhiều lệnh trừng phạt khác được quy định trong luật liên bang và cần Quốc hội phê chuẩn.

Ông Juan Zarate, cựu cố vấn an ninh quốc gia dưới thời Tổng thống George W. Bush, cho rằng hệ thống trừng phạt hiện nay là một “mạng lưới chồng chéo”, bao gồm cả sắc lệnh hành pháp lẫn các đạo luật của Quốc hội.

Kể từ năm 1979, Quốc hội Mỹ đã thông qua nhiều đạo luật trừng phạt Iran, trong khi các đời tổng thống liên tiếp ban hành thêm các biện pháp nhằm vào chương trình hạt nhân cũng như sự hỗ trợ của Tehran đối với các tổ chức như Hamas, Hezbollah và lực lượng Houthi. Chỉ từ đầu năm 2025 đến nay, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) đã áp đặt trừng phạt đối với hơn 1,000 cá nhân, tàu biển và máy bay.

Các chuyên gia pháp lý cho rằng việc gỡ tên hàng nghìn thực thể khỏi danh sách trừng phạt có thể mất ít nhất một năm. Trong khi đó, nhiều nghị sĩ đảng Cộng hòa đã công khai chỉ trích thỏa thuận tạm thời với Iran, làm gia tăng trở ngại chính trị đối với tiến trình dỡ bỏ trừng phạt.

Dù vậy, lợi ích kinh tế đối với Tehran có thể rất lớn. Một số ước tính cho thấy giấy phép tạm thời hiện nay có thể mang lại khoảng 3 tỷ USD trong hai tháng. Nếu được duy trì lâu dài, nguồn thu bổ sung có thể lên tới hàng chục tỷ USD nhờ xuất khẩu dầu tăng mạnh và mở rộng tập khách hàng ngoài Trung Quốc, quốc gia hiện đang mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran.

Giấy phép mới cũng rộng hơn đáng kể so với phiên bản ban hành hồi tháng 3 khi bao gồm các hoạt động ngân hàng, bảo hiểm và vận tải liên quan đến giao dịch dầu mỏ, giúp Iran tiếp cận nguồn thu nhanh hơn.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo việc nới lỏng trừng phạt có thể khiến dòng tiền chảy tới các tổ chức mà Washington coi là mối đe dọa an ninh, bao gồm Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran.

Bên cạnh đó, các ngân hàng, công ty dầu khí và hãng bảo hiểm vẫn phải đối mặt với rủi ro pháp lý đáng kể. Ngoài các lệnh trừng phạt của Mỹ, họ còn phải tuân thủ những biện pháp hạn chế từ Anh, Liên Hợp Quốc, Liên minh châu Âu và các quốc gia khác.

Theo giới phân tích, sau nhiều thập kỷ bị cô lập, cộng đồng doanh nghiệp sẽ không vội vàng quay trở lại Iran. Các tập đoàn lớn nhiều khả năng sẽ chờ đợi môi trường chính trị và pháp lý ổn định hơn trước khi đưa ra các cam kết đầu tư quy mô lớn. Như một chuyên gia nhận định, tiến trình bình thường hóa quan hệ kinh tế với Iran vẫn còn “một chặng đường rất dài phía trước”.