Hội nghị hượng đỉnh Trump - Tập: Không có đột phá nhưng phơi bày lợi thế của Bắc Kinh

Cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình không tạo ra nhiều phản ứng trên thị trường tài chính cũng như thiếu vắng các thông báo kinh tế mang tính đột phá. Thông cáo từ hai phía cho biết Trung Quốc đồng ý tăng nhập khẩu nông sản và máy bay từ Mỹ, đồng thời hai nước sẽ thành lập các nhóm công tác nhằm thúc đẩy đầu tư mới và giảm thuế đối với các mặt hàng “không mang tính chiến lược”. Những vấn đề nhạy cảm như hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc hay công nghệ bán dẫn tiên tiến của Mỹ được để lại cho các cuộc đàm phán sau. Bloomberg nhận định rằng “có lẽ điều đáng chú ý nhất sau hai ngày họp chỉ là bầu không khí cuộc gặp”.

Tuy nhiên, hội nghị này vẫn cho thấy khá nhiều điều về quan hệ song phương và những gì có thể xảy ra trong thời gian tới. Và phần lớn trong số đó không phải tín hiệu tích cực cho phía Mỹ.

Trước hết, có thể thấy Trung Quốc đã phần nào chống chịu được chiến dịch áp thuế kéo dài nhiều nhiệm kỳ của ông Trump và về cơ bản đưa cuộc đối đầu thương mại với Mỹ về trạng thái giằng co.

Thỏa thuận “Giai đoạn Một” năm 2020 từng mang tính mất cân bằng rõ rệt: Trung Quốc đưa ra hàng loạt cam kết lớn, từ tăng mua hàng hóa Mỹ, mở cửa thị trường tới cải cách quy định, trong khi Mỹ gần như không phải nhượng bộ nhiều. Nhưng lần này, các cam kết mua hàng của Trung Quốc nhỏ hơn và mơ hồ hơn, còn khả năng giảm thuế trong tương lai được áp dụng theo hướng song phương.

Dù Trung Quốc hiện chưa hẳn ngang hàng Mỹ về kinh tế, kết quả hội nghị lại phần nào tạo cảm giác hai bên đang ở vị thế tương đối cân bằng.

Bắc Kinh đạt được trạng thái này thông qua nhiều biện pháp khác nhau. Ngoài việc đáp trả thuế quan Mỹ bằng các biện pháp tương tự, Trung Quốc còn mở rộng quan hệ kinh tế với châu Âu, châu Á, Mỹ Latinh và châu Phi thông qua các hiệp định thương mại, hoạt động ngoại giao, phê duyệt quy định và cắt giảm thuế đơn phương.

Song song với việc hỗ trợ mạnh cho các ngành công nghiệp trong nước, Trung Quốc còn tăng dự trữ năng lượng và lương thực, đồng thời đầu tư mạnh vào hạ tầng nhằm thúc đẩy thương mại với các thị trường ngoài Mỹ.

Các doanh nghiệp xuất khẩu Trung Quốc cũng chủ động tìm thị trường mới cho hàng hóa như pin mặt trời, xe điện và linh kiện trung gian được lắp ráp tại nước thứ ba trước khi xuất sang Mỹ với mức thuế thấp hơn.

Kết quả là dù xuất khẩu sang Mỹ giảm, doanh số tại các thị trường khác tăng mạnh đã giúp thặng dư thương mại của Trung Quốc vượt 1.2 nghìn tỷ USD trong năm ngoái — mức cao kỷ lục mới. Đồng thời, Brazil, Argentina và nhiều nước khác đã thay thế hàng nông sản Mỹ trong cơ cấu nhập khẩu của Trung Quốc.

Bắc Kinh cũng sử dụng các biện pháp đáp trả mang tính bất đối xứng, đáng chú ý nhất là hạn chế xuất khẩu đất hiếm và nam châm liên quan — những vật liệu mà các nhà sản xuất Mỹ cần tới.

Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng các biện pháp hạn chế xuất khẩu có thể phản tác dụng trong dài hạn, nhưng trong ngắn hạn chúng đủ sức gây áp lực lớn lên các doanh nghiệp và nhà thầu quốc phòng Mỹ. Và điều này rõ ràng đã khiến Washington lo ngại từ cuối năm ngoái.

Ngoài ra còn có các biện pháp khác như trì hoãn hoặc từ chối cấp phép đầu tư và quy định đối với doanh nghiệp Mỹ. Gần đây nhất là việc Trung Quốc chặn thương vụ Meta mua startup AI Manus của Singapore với giá 2 tỷ USD.

Chiến dịch thuế quan của ông Trump chắc chắn gây tổn thất cho Trung Quốc, nhưng hội nghị tuần trước cho thấy Bắc Kinh đã giảm thiểu đáng kể tác động bằng một chiến lược mà rất ít quốc gia khác có thể sao chép.

Các thỏa thuận được công bố cũng đáng chú ý, không phải vì nội dung mà vì phản ứng khá thờ ơ của thị trường.

Giống như nhiều hội nghị Mỹ - Trung trước đây, truyền thông tập trung vào ba lĩnh vực chính gồm Boeing, đậu nành và thịt bò. Hai bên công bố các cam kết mua thêm máy bay và nông sản Mỹ, đồng thời nới lỏng một số quy định cho doanh nghiệp xuất khẩu thịt bò và thịt gà Mỹ.

Tuy nhiên, thị trường phản ứng khá lạnh nhạt. Cổ phiếu Boeing giảm sau khi ông Trump cho biết Trung Quốc chỉ đặt mua 200 máy bay, thấp hơn nhiều so với kỳ vọng 500 chiếc của nhà đầu tư cũng như mức 300 chiếc mà Bắc Kinh từng cam kết năm 2017 trước khi chiến tranh thương mại bùng phát.

Giá nông sản ban đầu giảm rồi hồi phục nhẹ nhưng vẫn thấp hơn mức trước hội nghị.

Sự dè dặt của thị trường được cho là có cơ sở khi Trung Quốc từng không hoàn thành nhiều cam kết trước đây.

Dữ liệu từ Viện Peterson cho thấy Trung Quốc không đạt được các mục tiêu mua hàng trị giá hàng trăm tỷ USD theo thỏa thuận Giai đoạn Một, thậm chí lượng nhập khẩu còn thấp hơn xu hướng trước chiến tranh thương mại.

Trung Quốc có đạt mục tiêu nhập khẩu đậu nành năm ngoái, nhưng con số này vẫn thấp hơn mức của năm 2024 và các năm trước đó.

Nhà đầu tư cũng hiểu rằng thực tế kinh tế cùng các vấn đề địa chính trị như Iran hay Đài Loan khiến cả Washington và Bắc Kinh hiện không muốn leo thang căng thẳng.

Tại Trung Quốc, tăng trưởng xuất khẩu và các thành tựu trong lĩnh vực công nghệ tiên tiến vẫn chưa thể che lấp những khó khăn như khủng hoảng bất động sản kiểu Nhật Bản, gánh nặng nợ công và nợ tư nhân, tiêu dùng yếu, năng suất trì trệ, thất nghiệp thanh niên cao và áp lực dân số già.

Trong khi đó, Mỹ đang hưởng lợi từ làn sóng AI và lợi nhuận doanh nghiệp tích cực, nhưng cũng phải đối mặt với lạm phát cao kéo dài, nợ công lớn, thị trường trái phiếu biến động, gián đoạn chuỗi cung ứng do xung đột Iran và tâm lý tiêu dùng yếu.

Cả hai nước đều vẫn có sức mạnh đáng kể nhưng hiện không bên nào muốn bước vào một cuộc đối đầu lớn. Thay vào đó, họ đang tìm cách giảm bớt rào cản thương mại và đầu tư song phương.

Điều này cũng dẫn tới bài học cuối cùng từ hội nghị: chính sách thương mại thiếu nhất quán của Mỹ, cùng với cuộc chiến tại Iran, đang làm suy yếu vị thế của Washington trước Trung Quốc.

Các mức thuế diện rộng và lập trường đối đầu đã khiến Mỹ làm mất lòng đồng minh và đẩy các nước trung lập như Việt Nam xích lại gần Bắc Kinh hơn.

Thậm chí, nếu Mỹ tiếp tục giảm thuế với hàng hóa giá trị thấp từ Trung Quốc, các sản phẩm Trung Quốc có thể còn cạnh tranh hơn hàng hóa từ các nước thay thế như Ấn Độ — đi ngược hoàn toàn mục tiêu ban đầu của chính sách thuế quan Mỹ.

Giá trị chiến lược của thuế quan cũng bị suy yếu sau hàng loạt phán quyết của tòa án Mỹ chống lại các mức thuế diện rộng. Các đối tác đàm phán thương mại của Mỹ chắc chắn cũng nhận thấy điều này.

Trong nước, chính sách thuế thất thường đã làm tăng giá thực phẩm và nhiều mặt hàng tiêu dùng, đồng thời khiến chuỗi cung ứng trở nên dễ tổn thương hơn và làm giảm động lực đầu tư của các nhà sản xuất.

Nếu Mỹ tiếp tục giảm thuế, người tiêu dùng Mỹ có thể đặt câu hỏi vì sao họ vẫn phải chịu thuế đối với các mặt hàng “không chiến lược” bất kể chúng được nhập từ đâu.

Cuộc chiến với Iran cũng khiến áp lực kinh tế gia tăng trong khi thặng dư thương mại và ảnh hưởng địa chính trị của Trung Quốc tiếp tục mở rộng.

Điều đó không có nghĩa quan hệ Mỹ - Trung hiện ở trạng thái tích cực, hay nếu không có các mức thuế toàn cầu của ông Trump thì Mỹ sẽ giành lợi thế sau hội nghị vừa qua.

Tuy nhiên, trong cuộc cạnh tranh giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới, mọi lợi thế đều quan trọng. Và hội nghị Trump - Tập vừa qua cho thấy cái giá của việc đánh mất những lợi thế đó một cách thiếu tính toán.