Tập Cận Bình siết kiểm soát công nghệ bằng cách chặn thương vụ Meta–Manus

Trung Quốc từ lâu đã tìm cách kiểm soát các hoạt động kinh doanh liên quan đến doanh nghiệp trong nước, kể cả khi các hoạt động đó diễn ra ở nước ngoài. Tuy nhiên, việc yêu cầu Meta hủy thương vụ mua lại startup AI Manus trị giá 2.00 tỷ USD là bước đi hiếm thấy, đặc biệt khi quyết định được đưa ra khoảng bốn tháng sau khi giao dịch đã hoàn tất. Thương vụ này liên quan đến một công ty Mỹ hầu như không hoạt động tại Trung Quốc và một startup có nguồn gốc Trung Quốc nhưng đã chuyển pháp lý sang Singapore.

Trước khi bị can thiệp, hai bên đã gần như hoàn tất việc tích hợp. Nhân sự Manus đã chuyển sang làm việc tại văn phòng Meta ở Singapore, đội ngũ lãnh đạo tham gia trực tiếp vào mảng AI của Meta, còn các nhà đầu tư như Tencent, ZhenFund và HongShan đã nhận tiền thoái vốn. Quỹ Benchmark thậm chí đã chia lợi nhuận cho nhà đầu tư của mình. Điều này khiến việc đảo ngược thương vụ trở nên phức tạp và khó thực hiện trên thực tế.

Một vấn đề quan trọng là mức độ thực thi của Bắc Kinh. Dù Meta không có nhiều hiện diện tại Trung Quốc, công ty vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn thu quảng cáo từ các doanh nghiệp Trung Quốc, chiếm khoảng 10% doanh thu năm 2023 và đạt 18.35 tỷ USD trong năm 2024. Đây được xem là một trong số ít đòn bẩy mà Trung Quốc có thể sử dụng để gây áp lực.

Chính phủ Trung Quốc yêu cầu hai bên hủy giao dịch trong vòng vài tuần và khôi phục tài sản của Manus về trạng thái ban đầu tại Trung Quốc, đồng thời cân nhắc các biện pháp xử phạt nếu không tuân thủ. Meta phản hồi rằng họ đã tuân thủ quy định hiện hành và kỳ vọng đạt được một giải pháp phù hợp, nhưng không cung cấp chi tiết cụ thể.

Vụ việc này cho thấy khó khăn trong việc kiểm soát dòng vốn, nhân sự và công nghệ có nguồn gốc Trung Quốc sau khi đã chuyển ra nước ngoài. Đồng thời, nó phản ánh lo ngại của Bắc Kinh về việc công nghệ AI quan trọng có thể rơi vào tay các đối thủ, đặc biệt là Mỹ.

Trên thực tế, Trung Quốc đã nhiều lần can thiệp mạnh vào lĩnh vực công nghệ, như việc ngăn cản Ant Group lên IPO năm 2020 hay buộc Didi rút niêm yết tại Mỹ năm 2021. Trường hợp Manus tiếp tục cho thấy các lĩnh vực công nghệ nhạy cảm như AI đang chịu sự kiểm soát chặt chẽ hơn.

Dù vậy, khả năng đảo ngược thương vụ là hạn chế vì công nghệ đã được chuyển giao và tích hợp vào hệ thống của Meta. Ngay cả khi buộc hoàn tiền, phía Mỹ vẫn có thể giữ lại công nghệ, khiến hiệu quả thực tế của biện pháp này bị giảm đáng kể.

Trung Quốc cũng có ít công cụ trực tiếp với Meta do các nền tảng như Facebook và Instagram bị hạn chế tại nước này. Đòn bẩy còn lại chủ yếu là kiểm soát việc di chuyển của nhân sự Manus hoặc gây áp lực buộc họ rời khỏi Meta.

Sau vụ việc, Bắc Kinh đã tăng cường giám sát các startup AI khác, yêu cầu hạn chế nhận vốn từ nhà đầu tư Mỹ nếu chưa được phê duyệt. Các công ty như Moonshot AI, Stepfun và ByteDance đều nằm trong diện theo dõi chặt chẽ.

Đây là lần đầu Trung Quốc công khai sử dụng cơ chế rà soát đầu tư nước ngoài để xử lý một thương vụ đã hoàn tất, cho thấy các giao dịch liên quan đến công nghệ cao, đặc biệt là AI, sẽ bị kiểm tra nghiêm ngặt hơn, nhất là khi có yếu tố chuyển giao công nghệ hoặc quyền sở hữu trí tuệ.

Động thái này diễn ra trước thềm cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình, nơi các vấn đề về công nghệ, AI và đầu tư dự kiến sẽ được thảo luận. Tuy nhiên, chưa rõ thương vụ này có trở thành trọng tâm trong các cuộc đàm phán hay không.

Meta thực hiện thương vụ Manus nhằm tăng tốc cạnh tranh với các đối thủ như Google, OpenAI và Anthropic trong lĩnh vực tác nhân AI. Đây là các hệ thống có thể tự vận hành và thực hiện nhiều nhiệm vụ như phân tích dữ liệu, lập kế hoạch hoặc xử lý công việc mà không cần con người can thiệp, và được xem là hướng phát triển quan trọng của ngành AI.

Tác động lớn nhất của quyết định này có thể không nằm ở riêng thương vụ, mà ở thông điệp gửi tới các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc. Nhiều công ty đã chuyển ra nước ngoài để dễ huy động vốn và mở rộng, nhưng vụ việc cho thấy họ vẫn có thể chịu sự kiểm soát từ trong nước.

Thông điệp của Bắc Kinh là rõ ràng, đó là Trung Quốc ủng hộ mở rộng toàn cầu, nhưng sẽ giám sát chặt chẽ để tránh thất thoát công nghệ và nhân tài, đặc biệt trong các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo.