Thế giới hoang mang trước chính sách đối ngoại bất định của Mỹ: Còn ai tin tưởng?

Tổng thống Joe Biden không loại trừ khả năng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đang trì hoãn lệnh ngừng bắn ở Trung Đông, chờ đợi sự trở lại tiềm năng của Donald Trump - bởi dưới thời Trump này, Netanyahu có thể được trao nhiều quyền tự quyết hơn. Tương tự, chẳng cần phải nghĩ quá nhiều để nhận ra rằng Tổng thống Nga Vladimir Putin đã kiên nhẫn chờ đợi sự tái đắc cử của Trump trong suốt hai năm qua hoặc hơn thế.

Chúng ta có thể chỉ trích thái độ cơ hội của các nhà lãnh đạo nước ngoài này, nhưng hành vi của họ chỉ khả thi do sự tồn tại của khoảng cách chính sách giữa Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa ngay từ đầu. Sự bất lực gần đây của chính quyền Biden bắt nguồn từ sự phân cực nội bộ này của Hoa Kỳ, không phải do tuổi tác của ông ấy hay sự khôn khéo của các nhà lãnh đạo từ các quốc gia yếu thế hơn. Đây là vấn đề mang tính hệ thống, không phải cá nhân, do đó có khả năng sẽ ảnh hưởng đến cả những người kế nhiệm ông.

Rào cản lớn nhất đối với sức mạnh của Mỹ, bên cạnh tỷ trọng GDP toàn cầu suy giảm, chính là sự thiếu nhất quán trong chính sách. Một chính sách đối ngoại bất ổn làm suy yếu Mỹ theo hai cách. Thứ nhất, tạo động lực cho các nhà lãnh đạo thiếu đạo đức chờ đợi nhiệm kỳ tổng thống hiện tại kết thúc, hy vọng một người kế nhiệm dễ thao túng hơn. Thứ hai, so với đối thủ siêu cường Trung Quốc, Mỹ trở nên khó dự đoán hơn đối với các quốc gia thứ ba trong việc hoạch định chính sách.

Nếu Netanyahu là minh chứng cho vấn đề đầu tiên, thì ảnh hưởng suy giảm của Mỹ tại Đông Nam Á, được phản ánh qua các cuộc khảo sát giới tinh hoa trong khu vực, có thể là bằng chứng cho vấn đề thứ hai. Mỹ đã thể hiện sự quan tâm đến khu vực chiến lược này, rồi lại rút lui; ủng hộ mạnh mẽ thương mại xuyên Thái Bình Dương, rồi lại hạn chế tiếp cận thị trường nội địa; mơ hồ về vấn đề Đài Loan dưới thời Trump, rồi lại cứng rắn dưới thời Biden. Thậm chí, quan điểm về việc liệu một quốc gia có được đón nhận tích cực hơn ở Washington nếu dân chủ hóa (một xu hướng phổ biến trong các chế độ ASEAN) cũng thay đổi từ chính quyền này sang chính quyền khác.

Đây vẫn chưa phải là ví dụ cực đoan nhất về sự thiếu nhất quán của Mỹ. Hãy xem xét lập trường của Mỹ về biến đổi khí hậu. Tổng thống Bill Clinton ký Nghị định thư Kyoto năm 1998. George W. Bush rút khỏi thỏa thuận này vào năm 2001. Barack Obama ký kết Hiệp định Paris toàn diện hơn vào năm 2015. Trump rút khỏi hiệp định này vào năm 2017. Biden tái cam kết với Paris như một trong những hành động đầu tiên khi nhậm chức vào năm 2021. Nếu Trump rút lui một lần nữa, như các báo cáo gần đây đã gợi ý, đó sẽ là lần thứ năm Mỹ đảo ngược chính sách về một vấn đề toàn cầu quan trọng trong vòng chưa đầy một thế hệ.

Quan sát viên từ Bắc Kinh hoặc Moscow có thể phê phán: "Đó là hệ quả của hệ thống đa đảng". Tuy nhiên, biến động chính sách không phải là điều tất yếu trong nền dân chủ. Mỹ từng thay đổi chính quyền định kỳ mà vẫn duy trì được sự nhất quán đáng kinh ngạc về tư tưởng chỉ đạo. Từ 1945 đến 2016, mọi tổng thống đều ủng hộ NATO, tiến trình hội nhập châu Âu, các thể chế Bretton Woods (dù không phải chế độ bản vị vàng - USD) và mạng lưới căn cứ quân sự toàn cầu. Ngay cả cuộc chiến Việt Nam cũng là thảm kịch chung của cả hai đảng. Đừng ngộ nhận rằng các chế độ độc tài "phương Đông" có tầm nhìn dài hạn vượt trội so với các xã hội tự do. Nếu đúng như vậy, tại sao số lượng chế độ này còn tồn tại lại ít ỏi đến thế?

Vấn đề không nằm ở bản chất dân chủ, mà là sự gia tăng chủ nghĩa bè phái trong nội bộ nước Mỹ. Ngay cả trong lĩnh vực thương mại, dù đã có sự hạ nhiệt chung ở Washington, sự phân hóa giữa các đảng vẫn rõ nét: Đảng Dân chủ ủng hộ chiến lược "sân nhỏ, hàng rào cao", trong khi Trump đề xuất áp thuế 20% lên mọi hàng nhập khẩu. Làm thế nào một quốc gia cỡ trung, phi phương Tây có thể hoạch định chính sách trong bối cảnh này? Hơn nữa, họ còn có lựa chọn gia nhập quỹ đạo của một siêu cường khác.

Nếu toàn bộ đội ngũ ngoại giao Mỹ đều là công chức chuyên nghiệp, có lẽ sẽ có sự liên tục giữa các chính quyền. Thực tế, nhiều vị trí then chốt mang tính "chính trị", có thể làm trầm trọng thêm sự đứt đoạn về chính sách giữa các đảng, thay vì giảm nhẹ.

Tính thiếu nhất quán trong chính sách Mỹ thể hiện rõ nét nhất ở vấn đề Ukraine. Giải pháp thường được đề xuất trong các cuộc thảo luận ngoại giao là đóng băng các tuyến đầu, sau đó bảo đảm an ninh cho phần lãnh thổ Ukraine không bị chiếm đóng thông qua tư cách thành viên NATO hoặc cơ chế tương tự. Đây là cách tiếp cận hợp lý kiểu thế kỷ 20. Tuy nhiên, hiệu lực của chính sách này phụ thuộc vào ý chí của tổng thống Mỹ tương lai. Liệu Trump hoặc một người kế nhiệm theo chủ nghĩa Trump có duy trì cam kết này? Đừng vội loại trừ khả năng đó: hồ sơ đối ngoại của ông ấy tinh tế hơn cái mác "biệt lập" thường gán cho ông. (Những người theo chủ nghĩa biệt lập không phóng tên lửa vào Syria.) Ngay cả Đảng Cộng hòa cũng có thể nhận thức được rằng việc từ bỏ một cam kết như vậy sẽ làm suy giảm nghiêm trọng uy tín toàn cầu của Mỹ. Tuy nhiên, việc chúng ta đặt ra câu hỏi này đã hàm ý sự bất ổn tiềm tàng. Ở thời kỳ đỉnh cao, Mỹ không chỉ có sức mạnh áp đảo mà còn có tính dự đoán được nhất định. Thiếu cả hai yếu tố này, khả năng định hình các sự kiện của Mỹ không thể như trước đây.

Điều đáng ngạc nhiên về nước Mỹ thế kỷ 21 là sự chia rẽ chính trị dường như ít tác động đến nền kinh tế. Mỹ vẫn duy trì vị thế vượt trội so với châu Âu, ngay cả khi không thể đảm bảo một cuộc chuyển giao quyền lực suôn sẻ sau cuộc bầu cử gần đây. Điều này khiến Mỹ thiếu động lực kinh tế để giải quyết các mâu thuẫn nội bộ. Tuy nhiên, cái giá phải trả trên mặt trận địa chính trị lại là câu chuyện khác. Những rạn nứt này làm suy yếu ổn định đối ngoại và vị thế lãnh đạo toàn cầu của Mỹ. Khác với châu Âu, mọi người đều biết rõ ai đại diện cho Mỹ trên trường quốc tế. Song, vấn đề là quan điểm của người đại diện đó có thể thay đổi đáng kể tùy thuộc vào chính quyền đương nhiệm.