Từ tự do hóa đến kìm hãm tài chính: Cuộc tái định hình thị trường toàn cầu

Cuộc chiến thương mại do Donald Trump châm ngòi có thể chỉ là bước mở đầu cho những biến động lớn hơn nhiều trong nền kinh tế toàn cầu. Dù các mức thuế quan cuối cùng có ra sao thì thâm hụt, thặng dư và mô hình thương mại vẫn sẽ tiếp tục bị định hình bởi các dòng tài chính. Chỉ là vấn đề thời gian trước khi một cuộc chiến chính sách kinh tế khác bùng phát — thực ra nó đã bắt đầu. Chào mừng đến với kỷ nguyên mới của sự kìm hãm tài chính.

Kìm hãm tài chính đề cập đến các chính sách được thiết kế nhằm điều hướng dòng vốn phục vụ các ưu tiên của chính phủ, thay vì để nó tự do chảy theo cơ chế thị trường không bị kiểm soát. Trong những thập niên sau Thế chiến II, các nước phương Tây đã sử dụng quy định, chính sách thuế và các biện pháp cấm đoán để vừa hạn chế dòng vốn xuyên biên giới, vừa hướng dòng vốn nội địa vào những lĩnh vực ưu tiên như trái phiếu chính phủ hay xây dựng nhà ở.

Sau đó, Mỹ dẫn đầu làn sóng dỡ bỏ quy định tài chính và toàn cầu hóa, một tiến trình kéo dài cho tới (và dẫn đến) cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Giờ đây, Mỹ đã thể hiện rõ rằng họ không còn muốn giữ vai trò truyền thống là bên tháo gỡ các bức tường tài chính giữa các quốc gia và làm chỗ dựa cho trật tự tài chính toàn cầu nữa.

Tin đồn về một “Hiệp định Mar-a-Lago” — nhằm giảm giá trị đồng USD và buộc nhà đầu tư quốc tế phải chấp nhận rủi ro khi cho Washington vay tiền — đã khiến các nước khác sững sờ. Nhưng không chỉ là Mar-a-Lago: một loạt đề xuất chính sách gần đây có thể được xếp chung vào nhóm các biện pháp của chủ nghĩa tài chính dân tộc.

Chúng bao gồm: đánh thuế kiều hối, áp phí đối với khoản đầu tư nước ngoài đến từ các quốc gia có chính sách mà Washington không đồng tình, thúc đẩy các đồng stablecoin neo theo USD và nới lỏng quy định đòn bẩy với ngân hàng. Hai đề xuất sau sẽ khuyến khích dòng vốn chảy vào trái phiếu chính phủ Mỹ.

Dù Mỹ là quốc gia có sự xoay chuyển mạnh mẽ nhất, các nền kinh tế lớn khác cũng đang dần rời xa tư tưởng để tài chính tự do vận hành.

Trung Quốc chưa bao giờ ngừng thực hiện chính sách kìm hãm tài chính quy mô lớn. Nước này duy trì một đồng tiền không thể tự do chuyển đổi và điều hành tỷ giá hối đoái. Trung Quốc sử dụng mạng lưới các ngân hàng, doanh nghiệp và chính quyền địa phương do nhà nước kiểm soát hoặc chi phối để điều hướng tín dụng theo các định hướng phát triển kinh tế khác nhau mà Bắc Kinh ưa chuộng qua từng thời kỳ. Điều này có lúc thành công (như ngành xe điện), có lúc thất bại (như bong bóng nhà ở). Trung Quốc cũng đang xây dựng một hệ thống thanh toán quốc tế thay thế cho hệ thống dựa trên đồng USD.

Châu Âu từ lâu vẫn giữ quan điểm “thuần túy” về tự do luân chuyển vốn — trước hết trong nội bộ thị trường chung EU, sau đó là với phần còn lại của thế giới. Nhưng thái độ này đang thay đổi.

Hai báo cáo có ảnh hưởng của các cựu Thủ tướng Ý, Enrico Letta và Mario Draghi, đã nhấn mạnh rằng khối này đang đưa hàng trăm tỷ euro ra nước ngoài mỗi năm trong khi lại có những thiếu hụt tài chính nội địa nghiêm trọng. Điều này thúc đẩy các nhà hoạch định chính sách đưa ra các biện pháp điều hướng dòng vốn. Mục tiêu thống nhất các thị trường tài chính quốc gia cũng góp phần củng cố hướng đi này.

Tham vọng khiến đồng euro trở nên hấp dẫn hơn trong vai trò dự trữ và đầu tư quốc tế cũng được thúc đẩy thêm khi Trump tỏ ra xem nhẹ vai trò của đồng USD. Một chương trình vay nợ cấp EU quy mô lớn nay dường như không còn quá xa vời, và một đồng euro kỹ thuật số chính thức cũng đang trên đường ra mắt. Song song, Vương quốc Anh đang cố khuyến khích các quỹ hưu trí rót nhiều tiền hơn vào doanh nghiệp trong nước.

Châu Âu có thể sẽ không tiến tới một chế độ kìm hãm tài chính hoàn toàn, nhưng hiện tại là thời điểm “mở cửa” cho các chính sách điều hướng dòng vốn theo ưu tiên của chính phủ — chứ không chỉ theo thị trường. Trên thực tế, các cam kết về chuyển đổi khí hậu, số hóa và cơ sở hạ tầng quốc phòng khiến các chính phủ không còn lựa chọn nào khác.