Vụ án Trump: Khi nguyên tắc pháp quyền đối mặt với ngoại lệ lịch sử

Một bên là Thẩm phán Tanya Chutkan, với quyết tâm thép đẩy nhanh tiến trình tố tụng. Một bên là Thẩm phán Juan Merchan, người chọn con đường thận trọng hơn. Cả hai đều đặt ra một câu hỏi gây tranh cãi: Liệu một nhân vật như Trump có nên được đối xử như bất kỳ bị cáo khác?

Tại Manhattan, vào ngày thứ Sáu, một diễn biến bất ngờ đã xảy ra. Thẩm phán Juan Merchan chấp thuận đề nghị của đội ngũ pháp lý của Trump, quyết định dời phiên tuyên án trong vụ án "tiền bịt miệng" từ 18/9 sang 26/11. Lý do được đưa ra khá thú vị: nhằm đảm bảo phán quyết của bồi thẩm đoàn "không bị chi phối bởi sức ảnh hưởng to lớn của cuộc bầu cử tổng thống sắp diễn ra".

Ngược lại, tại Tòa án Liên bang, Thẩm phán Tanya Chutkan đã có quyết định hoàn toàn khác biệt. Vào thứ Năm, bà đã bác bỏ thẳng thừng yêu cầu của các luật sư của Trump. Họ muốn hoãn mọi hoạt động quan trọng trong vụ án can thiệp bầu cử liên bang đến sau cuộc bầu cử tháng 11, nhưng Chutkan đã không chấp nhận.

Phiên điều trần của Thẩm phán Chutkan đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong vụ án. Đây là phiên đầu tiên diễn ra sau phán quyết đầy tranh cãi của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ vào tháng 7. Phán quyết này cho rằng một cựu tổng thống được hưởng quyền miễn trừ truy tố hình sự đối với phần lớn các hành vi trong nhiệm kỳ. Tuy nhiên, Tòa án Tối cao đã giao nhiệm vụ cho Chutkan: điều tra kỹ lưỡng để xác định liệu các cáo buộc nhắm vào Trump có nằm trong phạm vi bảo vệ của quyền miễn trừ hay không. Trước tình hình này, công tố viên đặc biệt Jack Smith đã thu gọn bản cáo trạng, loại bỏ các cáo buộc rõ ràng liên quan đến các hành vi của Trump khi còn đương nhiệm.

Trong phiên điều trần, Chutkan thể hiện rõ lập trường ủng hộ nhóm của Smith, ra lệnh cho phía công tố phải nộp bản tóm tắt chi tiết mọi bằng chứng vào cuối tháng 9, còn phía biện hộ có thời hạn phản hồi vào tháng 10. Đáng chú ý, Chutkan không ngần ngại chỉ trích chiến thuật của phía biện hộ. Bà cáo buộc họ đang tìm cách trì hoãn việc công bố bằng chứng cho đến sau cuộc bầu cử. Với giọng điệu cương quyết, bà tuyên bố: "Đó sẽ không phải là yếu tố tôi xem xét trong quyết định của mình."

Vậy đâu mới là cách tiếp cận đúng đắn trong tình huống đầy thách thức này? Câu hỏi này đang khiến giới luật gia và công chúng Mỹ phải đau đầu. Nguyên tắc pháp quyền - nền tảng của công lý - đòi hỏi sự bình đẳng tuyệt đối trước pháp luật. Dù bạn là tỷ phú hay người lao động bình thường, dù bạn từng nắm quyền lực tối cao hay chỉ là công dân bình thường, luật pháp phải đối xử với bạn như nhau. Tuy nhiên, tình huống của Trump lại có một ngoại lệ đáng chú ý. Đó chính là quyết định của Tòa án Tối cao về quyền miễn trừ đối với các hành vi chính thức của tổng thống. Quyết định này tạo ra một vùng xám pháp lý, nơi ranh giới giữa trách nhiệm cá nhân và quyền lực nhà nước trở nên mờ nhạt.

Sự khác biệt trong cách xử lý có thể xuất phát từ tình trạng đặc thù của từng vụ án. Đối với vụ án liên bang, phiên tòa còn nhiều tháng mới diễn ra, có khả năng phải chờ đến khi vụ việc được Tòa án Tối cao xem xét lần nữa. Tuy nhiên, cả công chúng và bị cáo đều có quyền được xét xử nhanh chóng. Thẩm phán Chutkan đang nỗ lực đẩy nhanh tiến trình, tuân thủ yêu cầu của pháp luật, đồng thời cố gắng không gây ảnh hưởng bất lợi cho Trump trước thềm bầu cử. Mặc dù việc này có thể dẫn đến việc công chúng biết thêm một số thông tin bất lợi cho Trump, Chutkan đã có biện pháp phòng ngừa. Bà cho biết sẽ cân nhắc yêu cầu các bên nộp một số bằng chứng dưới dạng niêm phong, nhằm tránh những tác động không mong muốn.

Trong khi đó, vụ án tại Manhattan lại đang ở một ngã rẽ khác. Hồi tháng 5, Trump đã bị buộc tội với 34 tội danh giả mạo hồ sơ kinh doanh, nhằm che đậy âm mưu can thiệp vào cuộc bầu cử 2016. Ngay sau đó, Trump đã đệ đơn yêu cầu hủy bỏ phán quyết, dựa trên quyết định về quyền miễn trừ của Tòa án Tối cao. Trước tình hình nhạy cảm này, Thẩm phán Merchan đã quyết định hoãn phán quyết về vấn đề này đến sau cuộc bầu cử.

Quyết định của Merchan về việc trì hoãn cả phiên tuyên án lẫn việc giải quyết kiến nghị không phải xuất phát từ ý đồ ưu ái Trump. Thay vào đó, đây được đặt trên nền tảng của "công lý nhìn thấy được". Trong văn bản chính thức, Merchan nhấn mạnh lý do của quyết định này: nhằm bảo vệ "niềm tin của công chúng vào sự liêm chính của hệ thống tư pháp" và đảm bảo quá trình xét xử "không bị chi phối bởi những yếu tố ngoại lai".

Rõ ràng, Merchan đã cân nhắc kỹ lưỡng mọi kịch bản có thể xảy ra. Hãy tưởng tượng nếu Trump bị kết án tù vào ngày 18/9. Ông ấy sẽ chưa phải ngồi tù ngay, có thể là sau cuộc bầu cử hoặc thậm chí sau quá trình kháng cáo, kéo dài đến tận năm 2025. Nếu Trump tái đắc cử, việc thụ án có thể bị đẩy đến năm 2029, sau khi kết thúc nhiệm kỳ. Tuy nhiên, trong những tuần gay cấn trước bầu cử, Trump có thể lợi dụng tình thế để đóng vai nạn nhân, tố cáo thẩm phán và công tố viên đang can thiệp vào cuộc bầu cử. Ông ấy có thể tiếp tục rêu rao về việc hệ thống tư pháp hình sự đang bị "vũ khí hóa", làm giảm niềm tin của công chúng vào pháp quyền.

Ngược lại, nếu Trump chỉ bị kết án quản chế mà không phải ngồi tù - một khả năng khá hợp lý đối với tội danh không bạo lực của một người phạm tội lần đầu - ông ấy có thể tuyên bố rằng toàn bộ vụ truy tố chẳng có gì đáng kể. Dù theo hướng nào, một bản án được đưa ra trước thềm bầu cử khó lòng tăng cường niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp.

Tóm lại, mặc dù hai vị thẩm phán có những cách tiếp cận khác biệt, nhưng dường như cả hai đều đang nỗ lực thực thi pháp luật một cách công bằng và khách quan nhất có thể trong tình huống đặc biệt này.