Cuộc chiến của ông Trump với khoa học Mỹ đang diễn ra âm thầm nhưng quyết liệt

Một đợt tấn công mới vào hệ thống khoa học của Mỹ có thể là nghiêm trọng nhất từ trước đến nay.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang thúc đẩy những thay đổi đáng lo ngại đối với quy định phân bổ ngân sách của các cơ quan liên bang như Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), động thái bị cho là có thể khiến hoạt động nghiên cứu tại Mỹ bị chính trị hóa một cách lâu dài. Trong bối cảnh NIH là nhà tài trợ lớn nhất thế giới cho nghiên cứu y sinh, các thay đổi này được cảnh báo có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe toàn cầu.

Các quy định mới do Văn phòng Quản lý và Ngân sách Mỹ (OMB) đề xuất được trình bày dưới mục tiêu tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình, đồng thời đảo ngược cái mà họ gọi là chương trình nghiên cứu “thức tỉnh” (woke). Tuy nhiên, trên thực tế, các điều chỉnh này có thể phá vỡ quy trình lâu đời trong việc sử dụng ngân sách nghiên cứu từ tiền thuế.

Những thay đổi tuy tinh vi nhưng hệ quả có thể rất lớn. Theo đó, các quan chức chính trị có thể thay thế chuyên gia trong việc đưa ra quyết định cuối cùng về cấp tài trợ nghiên cứu, đồng thời ngân sách có thể bị rút bất kỳ lúc nào. Điều này được cho là sẽ tạo ra hiệu ứng “tự kiểm duyệt” trong giới học thuật, làm suy giảm tự do nghiên cứu mà chính quyền tuyên bố muốn bảo vệ.

Nhà hóa sinh đoạt giải Nobel năm 2022 Carolyn Bertozzi gọi đây là “tình huống khẩn cấp mức cao nhất” trong một hội thảo gần đây.

Hệ thống nghiên cứu của Mỹ đã chịu nhiều tác động kể từ khi ông Trump bước vào nhiệm kỳ thứ hai, bắt đầu bằng việc đóng băng tài trợ khiến nhiều phòng thí nghiệm gặp khó khăn trong vận hành và trả lương. Sau đó là các đợt cắt giảm ngân sách hỗ trợ cơ sở nghiên cứu tại các trường đại học và việc hủy đột ngột nhiều khoản tài trợ bị cho là vi phạm sắc lệnh hành pháp về chủng tộc và giới tính.

Tại NIH, việc sa thải hàng loạt cùng sự giám sát chính trị gia tăng đã làm gián đoạn quá trình phân bổ ngân sách nghiên cứu do Quốc hội phê duyệt. Nhà Trắng cũng từng đề xuất cắt giảm 40% ngân sách của cơ quan này trong năm 2026.

Nhiều nỗ lực nhằm hạn chế hoạt động của NIH đã bị tòa án và Quốc hội bác bỏ. Tuy nhiên, Giám đốc OMB Russell Vought liên tục đưa ra các biện pháp mới nhằm siết chặt hệ thống khoa học Mỹ.

Đề xuất mới nhất của ông Vought, thể hiện trong một tài liệu dài hơn 400 trang, nhấn mạnh rằng các hội đồng phản biện khoa học chỉ đóng vai trò tư vấn, trong khi quan chức chính trị có quyền phủ quyết quyết định tài trợ nếu không phù hợp với ưu tiên của tổng thống. Các khoản tài trợ hiện tại cũng có thể bị chấm dứt theo quyết định hành chính.

Theo giới quan sát, điều này có thể biến hệ thống nghiên cứu thành một “sân chơi chính trị”, nơi các ưu tiên khoa học phụ thuộc vào chu kỳ bầu cử thay vì chiến lược dài hạn.

Các chuyên gia cảnh báo hậu quả có thể rất nghiêm trọng, khi vị thế dẫn đầu của Mỹ trong khoa học phụ thuộc vào khả năng đầu tư dài hạn và môi trường nghiên cứu độc lập.

Theo một số học giả, sự thay đổi liên tục trong định hướng chính sách mỗi 4 năm có thể khiến hoạt động đổi mới sáng tạo bị thu hẹp đáng kể và làm giảm số lượng đột phá khoa học.

Ngoài ra, các thay đổi này cũng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ xung đột lợi ích và ảnh hưởng từ các nhóm bên ngoài đối với quyết định tài trợ nghiên cứu.

Trong khi đó, các trường đại học và viện nghiên cứu được cho là ngày càng thận trọng hơn trong việc triển khai nghiên cứu vì lo ngại mất nguồn tài trợ.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, dù khoa học Mỹ không hoàn toàn tách rời chính trị, nhưng việc quyết định phân bổ ngân sách từ trước đến nay vẫn do giới chuyên môn đảm nhiệm, và thay đổi hiện tại được xem là bước đi có thể làm xáo trộn nền tảng này.