Những trở ngại có thể cản đường thỏa thuận hòa bình cuối cùng giữa Mỹ và Iran

Mặc dù không thể loại trừ khả năng đạt đột phá, phần lớn chuyên gia vẫn hoài nghi về khả năng hai bên hoàn tất một thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày như lộ trình được quy định trong bản ghi nhớ (MOU) vừa được Tổng thống Mỹ Donald Trump và giới lãnh đạo Iran phê chuẩn.

Thỏa thuận tạm thời đã gác lại những vấn đề khó khăn nhất sang giai đoạn đàm phán tiếp theo và không có gì đảm bảo các bất đồng này sẽ được giải quyết.

Bài toán hạt nhân có thể phá vỡ đàm phán

Tương lai của chương trình hạt nhân Iran được xem là trở ngại lớn nhất.

Tổng thống Trump đã ca ngợi cam kết của Iran không phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng trên thực tế đây là lập trường mà Tehran đã nhiều lần khẳng định trong nhiều năm qua.

Điểm gây tranh cãi lớn nhất là số lượng uranium đã được Iran làm giàu ở mức gần đủ để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Washington muốn lượng vật liệu này bị tiêu hủy hoặc chuyển ra khỏi Iran, trong khi Tehran phản đối cả hai phương án. Iran chỉ phát tín hiệu có thể chấp nhận việc pha loãng lượng uranium này.

Một bất đồng khác là quyền làm giàu uranium trong tương lai. Mỹ từng yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium, trong khi Tehran khẳng định đây là quyền không thể từ bỏ.

Nguồn tin ngoại giao cho biết hai bên từng thảo luận về khả năng tạm dừng hoạt động làm giàu uranium trong thời gian từ 5 đến 20 năm, nhưng chưa tìm được tiếng nói chung.

Ngoài ra, vẫn chưa rõ Iran có chấp nhận cơ chế thanh sát quốc tế nghiêm ngặt như trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015 hay không.

Eo biển Hormuz vẫn là điểm nóng tiềm ẩn

Một vấn đề khác là tương lai của eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu.

Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel hồi cuối tháng 2, Iran đã phong tỏa trên thực tế tuyến đường này, gây ra cú sốc đối với thị trường năng lượng thế giới.

Theo thỏa thuận tạm thời, eo biển Hormuz sẽ được mở lại từ ngày 20/6. Tuy nhiên, các công ty vận tải biển vẫn thận trọng.

Washington mong muốn tuyến đường này hoạt động tự do và không thu phí, trong khi Tehran cho rằng nước này cần tiếp tục giữ vai trò quản lý nhất định sau khi đã giành được ảnh hưởng lớn hơn đối với tuyến hàng hải chiến lược này trong thời gian chiến sự.

Trừng phạt và tài sản bị phong tỏa vẫn là nút thắt

Iran muốn Mỹ nhanh chóng dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và giải phóng hàng tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa.

Ngược lại, Washington cho rằng việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt cần diễn ra từng bước và phụ thuộc vào mức độ tuân thủ của Tehran.

Dù bản ghi nhớ cho phép Iran ngay lập tức nối lại xuất khẩu dầu thông qua các cơ chế miễn trừ, động thái này đã vấp phải chỉ trích từ những nhân vật theo đường lối cứng rắn tại Mỹ, những người cho rằng ông Trump đang nhượng bộ quá nhiều.

Bản thân Tổng thống Trump cũng có thể không muốn bị xem là đang nhanh chóng trao nguồn tài chính lớn cho Iran, nhất là khi thỏa thuận hiện nay liên tục bị so sánh với thỏa thuận hạt nhân dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama mà ông từng nhiều lần chỉ trích.

Israel có thể trở thành nhân tố gây bất ổn

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu khẳng định Israel không bị ràng buộc bởi bất kỳ thỏa thuận nào giữa Mỹ và Iran trong cuộc đối đầu với lực lượng Hezbollah tại Lebanon.

Mặc dù căng thẳng ở Lebanon đã hạ nhiệt sau khi ông Trump công khai chỉ trích các hành động leo thang của Israel trong tuần này, nguy cơ bùng phát xung đột trở lại vẫn có thể làm ảnh hưởng đến tiến trình đàm phán.

Iran cho rằng lệnh ngừng bắn tại Lebanon là một phần không thể tách rời của thỏa thuận.

Khác biệt về phong cách đàm phán

Đoàn đàm phán Mỹ, gồm Phó Tổng thống JD Vance, đặc phái viên Steve Witkoff và ông Jared Kushner, có thể gặp khó khăn trong việc thích nghi với phong cách thương lượng của phía Iran.

Tổng thống Trump nổi tiếng với việc muốn đạt kết quả nhanh chóng, trong khi Iran thường theo đuổi chiến lược đàm phán kéo dài để tối đa hóa lợi thế.

Đây từng là nguyên nhân khiến các vòng đàm phán trước thất bại và có thể tiếp tục là trở ngại lần này.

Dù ông Trump cho rằng giai đoạn đàm phán mới sẽ "dễ dàng hơn" so với trước, nhiều chuyên gia nhận định thời hạn 60 ngày là quá ngắn để giải quyết những vấn đề phức tạp như chương trình hạt nhân, cơ chế dỡ bỏ trừng phạt hay bảo đảm an ninh khu vực.

Để so sánh, thỏa thuận hạt nhân năm 2015 phải mất gần hai năm đàm phán mới hoàn tất.

Ngay cả khi đạt được thỏa thuận, việc triển khai trên thực tế cũng có thể gặp khó khăn. Một ví dụ là thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Hamas do ông Trump làm trung gian trước đây đã rơi vào bế tắc sau khi được ký kết.

Thiếu lòng tin vẫn là rào cản lớn

Iran vẫn rất nghi ngờ Tổng thống Trump sau khi Mỹ tiến hành các hoạt động quân sự trong lúc các cuộc đàm phán trước đó vẫn đang diễn ra.

Mức độ sẵn sàng nhượng bộ của Tehran cũng có thể phụ thuộc vào quan điểm của lãnh tụ tối cao mới, Giáo chủ Mojtaba Khamenei, người được đánh giá có quan điểm cứng rắn hơn thế hệ lãnh đạo trước.

Về phía Mỹ, Washington cũng nghi ngờ Iran đang kéo dài đàm phán để câu giờ, điều mà các cố vấn của ông Trump cho rằng họ từng nhiều lần chứng kiến trong quá khứ.

Những kịch bản có thể khiến đàm phán đổ vỡ

Ngoài các vấn đề nêu trên, tiến trình thương lượng có thể thất bại nếu:

• Ông Trump chịu sức ép từ phe diều hâu trong nước và từ chối các nhượng bộ cần thiết;
• Các lực lượng cứng rắn tại Iran buộc đoàn đàm phán phải giữ lập trường không khoan nhượng;
• Hai bên diễn giải khác nhau về nội dung bản ghi nhớ, dẫn tới kỳ vọng không thực tế;
• Mỹ hoặc Iran đưa ra những tuyên bố cứng rắn khiến đối phương rút khỏi bàn đàm phán.

Trong trường hợp không đạt được thỏa thuận toàn diện, hai bên vẫn có thể kéo dài thời gian đàm phán hoặc hướng tới một thỏa thuận hạn chế hơn. Tuy nhiên, nguy cơ tái bùng phát xung đột sẽ luôn hiện hữu.