Thỏa thuận Mỹ - Iran đạt được nhờ nỗ lực ngoại giao căng thẳng, nhưng giai đoạn khó khăn nhất vẫn ở phía trước

Hai bên hiện có 60 ngày đàm phán để hướng tới một thỏa thuận cuối cùng bao gồm những vấn đề phức tạp như chương trình hạt nhân của Iran.

Bốn nguồn tin Pakistan am hiểu tiến trình đàm phán cho biết ngay cả việc đạt được thỏa thuận tạm thời cũng gặp vô số trở ngại, với các vấn đề thay đổi liên tục chỉ trong vài ngày, từ đề xuất thu phí qua eo biển Hormuz cho tới cuộc xung đột tại Lebanon.

Cuối cùng, vào rạng sáng thứ Hai, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif công bố bản ghi nhớ gồm 14 điểm nhằm chấm dứt chiến sự và các biện pháp phong tỏa đối đầu tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

“Đã có rất nhiều thời điểm trong quá trình đàm phán mà mọi thứ tưởng như sẽ đổ vỡ hoàn toàn,” ông Sharif phát biểu trước Quốc hội cùng ngày.

Năm nguồn tin Pakistan, yêu cầu giấu tên do tính nhạy cảm của cuộc đàm phán, cho biết tiến trình này đã nhiều lần đứng bên bờ sụp đổ, bao gồm cả trong đêm cuối cùng trước khi đạt được thỏa thuận.

Hai trong số các nguồn tin này cùng một nhà ngoại giao được thông báo về tiến trình đàm phán cho biết Qatar đã phải trực tiếp can thiệp để cứu vãn khuôn khổ thỏa thuận.

Theo nhà ngoại giao trên, có những bất đồng chỉ xoay quanh một từ ngữ đơn lẻ. Vào cuối tháng 5, các bên đã tranh luận suốt 45 phút về việc nên sử dụng từ “v.v...” hay “bao gồm” trong một điều khoản của văn bản.

Các nguồn tin và chuyên gia nhận định rằng việc đạt được thỏa thuận cuối cùng về các vấn đề như nới lỏng trừng phạt, quản lý eo biển Hormuz và các hạn chế đối với chương trình hạt nhân Iran sẽ còn khó khăn hơn nhiều, nhất là khi Washington và Tehran vẫn thiếu lòng tin lẫn nhau.

“Washington và Tehran dường như đang diễn giải cùng một văn bản theo những cách khác nhau,” ông Alex Vatanka thuộc Viện Trung Đông tại Washington nhận định.

“Iran sẽ cố gắng biến những điểm mơ hồ thành đòn bẩy đàm phán, trong khi Mỹ muốn duy trì áp lực cho tới khi đạt được các nhượng bộ về hạt nhân. Vì vậy vai trò trung gian sẽ tiếp tục rất quan trọng, nhưng cũng đầy thách thức.”

Qatar tham gia vào giai đoạn quyết định

Theo các nguồn tin Pakistan, ngay sau vòng đàm phán đầu tiên hồi đầu tháng 4, lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran tại eo biển Hormuz đã trở thành một trong những điểm bất đồng lớn nhất.

Đến cuối tháng 5, lời kêu gọi của Tổng thống Donald Trump yêu cầu Iran và Pakistan tham gia Hiệp định Abraham và bình thường hóa quan hệ với Israel tiếp tục làm gián đoạn tiến trình đàm phán.

Một nguồn tin cho biết bước ngoặt quan trọng xuất hiện khi một phái đoàn Qatar tới Tehran vào đầu tháng 6 cùng thời điểm với đoàn đàm phán Pakistan.

Theo nguồn tin này, Doha đã có thể đưa ra các cam kết tài chính nhằm trấn an giới lãnh đạo Iran.

Ban đầu Qatar không muốn chính thức tham gia tiến trình hòa giải. Tuy nhiên, điều đó thay đổi vào giữa tháng 5 sau khi các cuộc đàm phán đình trệ khoảng 10 ngày và nguy cơ leo thang quân sự ngày càng lớn.

Qatar chỉ đồng ý tham gia sâu hơn nếu lệnh ngừng bắn được duy trì và nước này không trở thành mục tiêu tấn công.

Sau đó, các nhà ngoại giao Qatar đã thực hiện năm chuyến đi bí mật tới Tehran, thường quá cảnh qua Thổ Nhĩ Kỳ, nhằm thu hẹp những khác biệt trong các bản dự thảo do Pakistan đề xuất.

Ngày 19/5, sau khi rời Tehran với tín hiệu tích cực, phái đoàn Qatar đã bay tới Washington, gặp các quan chức cấp cao Mỹ và tiếp tục chỉnh sửa văn bản trong khi liên lạc với phía Iran ngay từ Nhà Trắng.

Một nguồn tin Pakistan trực tiếp tham gia đàm phán cho biết đêm cuối cùng cho thấy mức độ mong manh của tiến trình này.

Khoảng 23 giờ tối Chủ nhật theo giờ Pakistan, khi các quan chức đang tập trung tại dinh Thủ tướng và phòng điều hành khủng hoảng, các cuộc đàm phán một lần nữa có nguy cơ đổ vỡ sau khi Israel tiến hành tấn công tại Lebanon.

“Mọi thứ thay đổi liên tục từng giờ,” nguồn tin này cho biết, đồng thời tiết lộ Tổng Tham mưu trưởng Asim Munir đã truyền đạt thông điệp giữa hai bên suốt đêm.

Vài giờ sau đó, thỏa thuận cuối cùng đã được thông qua.

Thiếu lòng tin vẫn là trở ngại lớn

Bốn nguồn tin Pakistan cho biết những phát biểu thay đổi liên tục của Tổng thống Trump nhiều lần khiến tiến trình trở nên phức tạp hơn, trong khi phía Iran thường phản hồi chậm đối với các đề xuất khẩn cấp.

Theo các nguồn tin này, nguyên nhân một phần đến từ việc cơ chế ra quyết định của Iran trở nên phân tán hơn sau các cuộc tấn công của Mỹ làm suy yếu cấu trúc lãnh đạo nước này.

Một nguồn tin quốc tế tham gia theo dõi đàm phán cho biết Iran đặc biệt thận trọng trong việc bảo mật thông tin.

“Thông điệp phải đi qua rất nhiều khâu rồi mới quay trở lại sau vài ngày,” nguồn tin nói.

Theo một nhà đàm phán Pakistan, tình hình chỉ được cải thiện sau khi một đại diện của Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Mojtaba Khamenei tới Islamabad, cho phép ông Munir và nhóm của mình thiết lập các kênh liên lạc trực tiếp hơn.

Nguồn tin quốc tế cho biết Pakistan nhiều lần cảm thấy thất vọng trước cách thức trao đổi thông tin khác biệt của hai bên.

“Với phía Mỹ, rất khó biết chính xác lập trường của họ và lập trường đó có thể thay đổi. Còn với phía Iran, đôi khi phải mất nhiều ngày mới nhận được câu trả lời rõ ràng,” nguồn tin cho biết.

Mặc dù Mỹ và Iran đã ký thỏa thuận tạm thời, tiến trình này vẫn rất mong manh. Theo nhà ngoại giao tham gia theo dõi đàm phán, các cuộc không kích của Israel tại Lebanon hoặc phản ứng từ Hezbollah hoàn toàn có thể khiến thỏa thuận đổ vỡ.

“Tôi chưa từng tham gia một tiến trình nào mà mức độ thiếu lòng tin giữa các bên lại lớn đến như vậy,” nguồn tin quốc tế nhận định.