Thuế nhôm Mỹ gây tranh cãi khi chính sách bảo hộ phản tác dụng

Hôm thứ Hai, chính quyền Mỹ cho biết các doanh nghiệp xây dựng, mở rộng hoặc cải tạo nhà máy nhôm trong nước sẽ được giảm thuế đối với nhôm nhập khẩu xuống khoảng 25%, từ mức 50% hiện tại. Dù nhìn bề ngoài đây có vẻ là một sự điều chỉnh hợp lý, trên thực tế Washington đang tự điều chỉnh chính sách do chính mình tạo ra mà chưa giải quyết được vấn đề cốt lõi: nguồn cung nhôm nhập khẩu sụt giảm khiến giá kim loại quan trọng này tăng mạnh.

Thuế quan không phải do các công ty nước ngoài chi trả mà do các nhà nhập khẩu chịu trách nhiệm thanh toán. Vì vậy, chưa rõ chính sách mới sẽ tác động thế nào đến hành vi của các nhà sản xuất nhôm quốc tế. Mỹ từ lâu vẫn phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu. Hiện nước này chỉ còn 4 nhà máy nhôm đang hoạt động, giảm mạnh so với 23 nhà máy vào năm 2000. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), nhập khẩu vẫn chiếm khoảng 60% nhu cầu tiêu thụ nhôm trong nước vào năm ngoái dù đã áp thuế.

Một trong những mục tiêu chính của chính sách thuế quan thời Trump là khiến chi phí kinh doanh tại Mỹ tăng cao đối với các nhà sản xuất nước ngoài, buộc họ phải chuyển hoạt động sản xuất sang Mỹ. Tuy nhiên, điều này chưa xảy ra, đặc biệt trong ngành nhôm. Chi phí thuế, quy định, thủ tục cấp phép, xây dựng và nhiều yếu tố khác khiến việc đưa một nhà máy luyện nhôm hiện đại vào hoạt động trở nên rất khó khăn.

Một nhà máy mới đang được phát triển cũng phải đến năm 2030 mới có thể bắt đầu vận hành sớm nhất, đồng nghĩa Mỹ vẫn sẽ tiếp tục phụ thuộc vào nhôm nhập khẩu trong nhiều năm tới. Thách thức càng lớn hơn khi giá điện tăng mạnh do nhu cầu năng lượng từ các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng cao. Các nhà máy luyện nhôm tiêu thụ lượng điện khổng lồ và hiện phải cạnh tranh nguồn cung với ngành AI.

Theo chuyên gia phân tích Michelle Leung của Bloomberg Intelligence, chi phí năng lượng tăng đang khiến các hợp đồng điện công nghiệp cạnh tranh gần như không thể đạt được. Trong bối cảnh sản lượng nhôm nguyên sinh trong nước bị giới hạn ở mức 650,000-700,000 tấn, trong khi nhu cầu lên tới 4 triệu tấn, Mỹ vẫn buộc phải dựa vào nguồn cung nước ngoài.

Trên thực tế, chính sách thuế của Nhà Trắng chỉ khiến giá nhôm tại Mỹ tăng cao hơn. Mức chênh lệch giá nhôm tại khu vực Trung Tây Mỹ đã tăng lên khoảng 2,600 USD/tấn vào tháng 6, so với 1,200 USD/tấn một năm trước và 420 USD/tấn hai năm trước. Khoản chênh lệch này phản ánh gánh nặng chi phí mà các doanh nghiệp Mỹ trong lĩnh vực sản xuất thiết bị gia dụng, lon nước giải khát và ô tô phải gánh chịu.

Gần một thập kỷ theo đuổi chính sách bảo hộ vẫn chưa giúp cải thiện triển vọng ngành nhôm Mỹ. Chính quyền Trump đầu tiên áp thuế nhôm vào năm 2018 với lý do bảo vệ an ninh quốc gia, sau đó nâng thuế lên 50% vào năm ngoái và loại bỏ các ngoại lệ dành cho đồng minh. Tuy nhiên, nhiều nhà kinh tế cho rằng chính sách thuế nhôm trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump thực tế gây tác động tiêu cực đến ngành sản xuất.

Một chính sách thương mại hiệu quả không nên dựa trên việc giảm thâm hụt hay tạo thặng dư thương mại, mà cần tập trung vào việc quốc gia nào có lợi thế sản xuất hàng hóa hiệu quả hơn. Mỹ không phải là nơi có lợi thế lớn trong sản xuất nhôm, trong khi Canada lại có ưu thế nhờ nguồn thủy điện dồi dào giúp giảm chi phí và tác động môi trường.

Thay vì hợp tác với Canada để tận dụng lợi thế này và giảm giá nhôm, chính quyền Trump lại tiếp tục gia tăng căng thẳng thương mại với quốc gia láng giềng. Cùng ngày công bố điều chỉnh thuế nhôm, Nhà Trắng cho biết sẽ áp mức thuế mới 50% lên khoảng 20 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Canada.

Hệ quả là các nhà sản xuất nhôm Canada đang chuyển hướng xuất khẩu sang châu Âu thay vì Mỹ. Một số doanh nghiệp lớn đã giảm mạnh lượng hàng vận chuyển sang thị trường Mỹ, trong khi tăng xuất khẩu tới các khu vực khác.

Việc tìm kiếm logic trong chính sách thương mại của Nhà Trắng ngày càng trở nên khó khăn. Thuế quan chưa đạt được nhiều mục tiêu mà chính quyền Trump kỳ vọng, từ tăng nguồn thu ngân sách, thúc đẩy mục tiêu đối ngoại đến đưa hoạt động sản xuất trở lại Mỹ. Ngành nhôm là ví dụ điển hình cho những hạn chế của chiến lược này. Nếu kỳ vọng thuế nhập khẩu 50% có thể khiến các nhà máy luyện nhôm nhanh chóng mọc lên tại Mỹ là thiếu thực tế, thì cho rằng việc giảm thuế sẽ tạo ra kết quả đó còn kém thuyết phục hơn.