Cơn sốt FOMO với SpaceX lắng xuống, phơi bày bất cập của thị trường IPO

Nếu Space Exploration Technologies Corp. tiếp tục gây thất vọng trên thị trường chứng khoán, công ty sẽ gia nhập danh sách dài các siêu IPO từng được tung hô nhưng có màn trình diễn kém trong những năm đầu niêm yết, dù trước đó mang lại khoản lợi nhuận khổng lồ cho các nhà đầu tư tư nhân. Uber, Snap, Airbnb và Rivian đều là những ví dụ điển hình.

Vấn đề không nằm ở chỗ SpaceX hay các doanh nghiệp này sẽ mãi là những khoản đầu tư kém hiệu quả. Điều đáng quan tâm là các nhà lập pháp và cơ quan quản lý cần làm nhiều hơn để đưa những cơ hội đầu tư hấp dẫn nhất đến với thị trường đại chúng sớm hơn, vào giai đoạn doanh nghiệp tăng trưởng mạnh nhất, thay vì để phần lớn lợi nhuận chỉ thuộc về các nhà đầu tư nội bộ giàu có.

Các doanh nghiệp ngày càng có xu hướng duy trì trạng thái công ty tư nhân lâu hơn nhờ dòng vốn dồi dào từ các quỹ đầu tư mạo hiểm. Điều này hấp dẫn các nhà sáng lập vì họ phải công bố ít thông tin hơn, chịu ít sự giám sát hơn và vẫn giữ quyền kiểm soát doanh nghiệp. Tuy nhiên, đối với nhà đầu tư cá nhân, điều đó đồng nghĩa với việc họ không còn nhiều cơ hội tạo dựng tài sản như trước đây, khi các công ty tăng trưởng thường niêm yết sớm để huy động vốn.

Đến khi nhà đầu tư phổ thông có cơ hội mua cổ phiếu, nhiều doanh nghiệp đã trở thành những tập đoàn khổng lồ với mức định giá rất cao và kỳ vọng bị đẩy lên quá mức, khiến cổ phiếu thường hoạt động kém hơn thị trường trong một thời gian. Điều này cũng khiến thị trường chứng khoán trở nên kém sôi động hơn, thiếu vắng các doanh nghiệp tăng trưởng mới nổi và không còn phản ánh đầy đủ bức tranh của nền kinh tế Mỹ. Trong khi đó, thị trường đại chúng vẫn có lợi thế về tính minh bạch và khả năng định giá hiệu quả hơn so với thị trường tư nhân, nơi nhiều rủi ro có thể bị che giấu.

Nếu thị trường vốn tư nhân tiếp tục phát triển mạnh, vấn đề tiếp cận cần được cải thiện. Hiện nay, Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) chỉ cho phép những người có tài sản ròng từ 1 triệu USD trở lên (không tính giá trị nhà ở) hoặc thu nhập tối thiểu 200,000 USD được đầu tư vào các tài sản tư nhân. Đã đến lúc cần thay đổi quan điểm cho rằng giàu có đồng nghĩa với đủ năng lực đầu tư. Dự luật Invest Act, đã được Hạ viện Mỹ thông qua với sự ủng hộ áp đảo năm ngoái, đề xuất mở thêm con đường để nhà đầu tư đạt tiêu chuẩn thông qua kỳ thi đánh giá năng lực, từ đó mở rộng quyền tiếp cận các khoản đầu tư như quỹ đầu tư mạo hiểm hay quỹ phòng hộ. Thượng viện nên sớm xem xét thông qua dự luật này.

Quan trọng hơn, cần có các biện pháp thúc đẩy doanh nghiệp niêm yết sớm hơn. Khi các công ty có thể huy động vốn gần như không giới hạn trên thị trường tư nhân, họ có rất ít động lực bước ra thị trường chứng khoán. Một đề xuất đáng chú ý là yêu cầu các công ty tư nhân có quy mô lớn phải công bố thông tin tương tự doanh nghiệp niêm yết, qua đó giảm lợi thế của việc duy trì trạng thái tư nhân quá lâu.

Dưới thời Chủ tịch SEC Paul Atkins, cơ quan này đã triển khai một số cải cách nhằm khuyến khích nhiều doanh nghiệp nhỏ lên sàn. Tuy nhiên, những thay đổi đó không giải quyết được vấn đề của SpaceX, bởi rào cản chính không phải chi phí tuân thủ mà là mong muốn duy trì quyền kiểm soát và sự riêng tư. Cần có chính sách riêng để các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo như SpaceX hay OpenAI niêm yết khi được định giá khoảng 50-100 tỷ USD thay vì chờ đến khi giá trị vượt 1,000 tỷ USD.

Điều đó không có nghĩa đầu tư mạo hiểm là kênh đầu tư vượt trội tuyệt đối. Mặc dù các quỹ hàng đầu thường tạo ra lợi nhuận vượt trội so với thị trường chứng khoán, xét trên toàn ngành, mức sinh lời không cao như nhiều người vẫn nghĩ. Một phần lợi nhuận đó cũng là phần thưởng xứng đáng cho việc chấp nhận rủi ro từ các doanh nghiệp công nghệ chưa niêm yết và thanh khoản thấp. Vấn đề là nhiều người nên có cơ hội tiếp cận loại tài sản này nếu họ mong muốn và đủ năng lực đánh giá rủi ro.

Hiện nay đã có một số kênh gián tiếp để tiếp cận thị trường vốn tư nhân thông qua các quỹ đóng hoặc ETF. Một sắc lệnh hành pháp năm 2025 cũng hướng đến việc mở rộng đầu tư tư nhân cho các quỹ hưu trí 401(k). Tuy nhiên, đây vẫn chưa phải là cơ chế tiếp cận công bằng.

Những khoản đầu tư kiểu SpaceX vẫn chủ yếu dành cho số ít nhà đầu tư đặc quyền. Các nhà quản lý quỹ thành công nhất khó có khả năng đưa những tài sản hấp dẫn nhất vào các quỹ đại chúng dành cho người lao động. Trong khi đó, nhiều quỹ quảng bá khả năng đầu tư vào tài sản tư nhân lại thu phí cao và khiến nhà đầu tư khó xác định giá trị thực của tài sản cơ sở do không được định giá liên tục như cổ phiếu niêm yết.

Một số cách tiếp cận gián tiếp còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Điển hình là quỹ đóng Destiny Tech100, từng gây sốt khi được cho là nắm giữ cổ phần SpaceX trước IPO. Trong tháng trước khi SpaceX lên sàn, cổ phiếu quỹ này tăng vọt và giao dịch với mức định giá cao bất thường so với giá trị tài sản thực tế. Bong bóng sau đó nhanh chóng xì hơi và cổ phiếu hiện đã giảm khoảng 65% so với đỉnh.

Theo quan điểm của tác giả, những cơn sốt đầu cơ như vậy sẽ còn tiếp diễn nếu cơ chế hiện tại không thay đổi. Những cơ hội đầu tư hấp dẫn nhất không nên chỉ được mở cho công chúng khi doanh nghiệp đã ở giai đoạn phát triển rất muộn. Các nhà hoạch định chính sách cần xây dựng một môi trường đầu tư công bằng hơn, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp niêm yết sớm hơn. Điều đó sẽ có lợi cho nhà đầu tư cá nhân, thị trường chứng khoán cũng như hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.