TD Bank: Canada và Trung Quốc thiết lập quan hệ thương mại song phương và định hình lại dòng vốn đầu tư

Quan hệ thương mại giữa Canada và Trung Quốc

Canada và Trung Quốc gần đây đã thiết lập “Lộ trình hợp tác kinh tế và thương mại”. Điều này cho thấy hai nước đang điều chỉnh chiến lược để tăng mức độ gắn kết kinh tế. Thỏa thuận tập trung vào minh bạch và mục tiêu giảm rào cản thương mại giữa hai bên. Từ ngày 1 tháng 3, Canada giảm thuế 100% đối với xe điện Trung Quốc xuống mức thuế tối huệ quốc (MFN) 6.1%, đồng thời áp dụng hạn ngạch nhập khẩu 49,000 xe mỗi năm, tăng lên 70,000 vào năm 2030. Đổi lại, Trung Quốc giảm thuế đối với hàng nông nghiệp Canada, trong đó thuế hạt cải dầu giảm từ khoảng 84% xuống 15%, và giảm hoặc xóa thuế với tôm hùm, đậu, cua và bột hạt cải dầu.

Trong ngắn hạn, động thái này có thể giúp giảm áp lực cho thương mại Canada và hỗ trợ mục tiêu đa dạng hóa xuất khẩu ngoài Bắc Mỹ. Trước đó, thuế cao của Trung Quốc khiến xuất khẩu hạt cải dầu Canada giảm hơn 50% tính đến tháng 10 năm 2025. Các mặt hàng khác như hải sản, thịt lợn và đậu cũng giảm 10–30% từ đầu năm. Việc giảm thuế dự kiến giúp thương mại nông nghiệp phục hồi một phần trong năm 2026. Đối với xe điện, hạn ngạch hiện tại cho thấy EV chỉ chiếm khoảng 3% tổng doanh số ô tô và sẽ tăng dần khi hạn ngạch mở rộng. Tesla hiện chiếm phần lớn nhập khẩu EV theo hạn ngạch, nhưng các hãng xe Trung Quốc đã bắt đầu quan tâm thị trường Canada.

Các điều khoản về đầu tư trong thỏa thuận mới chưa cụ thể. Hai nước đã ký Biên bản ghi nhớ (MoU) để thúc đẩy đầu tư song phương trong năng lượng, công nghệ sạch, nông nghiệp thực phẩm, tiêu dùng và công nghệ. Tuy nhiên, MoU không có tính ràng buộc pháp lý, không quy định hạn ngạch hay cam kết tài chính cụ thể. Khác với thương mại, tác động đầu tư thường cần vài năm mới thể hiện rõ. Nếu hai nước điều chỉnh được lợi ích kinh tế, vốn Trung Quốc có thể trở thành một phần trong kế hoạch huy động 500 tỷ USD đầu tư tư nhân của Canada trong 5 năm tới.

Dữ liệu lịch sử cho thấy quan hệ đầu tư giữa hai nước đã khá sâu. Đến năm 2024, Trung Quốc (bao gồm Đại lục và Hồng Kông) là nguồn FDI lớn thứ năm vào Canada. Tổng FDI song phương vượt 100 tỷ USD trong năm 2024, mức cao nhất từ trước đến nay và hơn gấp đôi so với 10 năm trước. Trong đó, FDI của Canada vào Trung Quốc khoảng 40 tỷ USD, còn FDI từ Trung Quốc vào Canada khoảng 65 tỷ USD.

Mặc dù đạt mức cao, tăng trưởng đầu tư song phương, đặc biệt từ Trung Quốc vào Canada, đã chậm lại từ năm 2019. Nguyên nhân gồm căng thẳng chính trị, quy định chặt hơn tại Canada, kiểm soát vốn của Trung Quốc và gián đoạn do đại dịch. Quan hệ hợp tác mới xuất hiện trong bối cảnh nhu cầu đa dạng hóa kinh tế toàn cầu tăng, giúp hai nước điều chỉnh lại quan hệ kinh tế.

Đánh giá khả năng tăng trưởng đầu tư trong tương lai là yếu tố quan trọng. Đầu những năm 2000, chính sách “Go Global” của Trung Quốc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài, khiến tỷ trọng FDI từ Trung Quốc vào Canada tăng từ 1.5% năm 2004 lên hơn 4% và đạt trên 5% vào năm 2019 trước khi ổn định quanh 4.5% gần đây.

Dù không tạo bước ngoặt lớn như trước, Trung Quốc vẫn có thể tăng dần tỷ trọng trong FDI vào Canada. Nếu tổng FDI vào Canada tăng tự nhiên 5% mỗi năm, đầu tư từ Trung Quốc có thể tăng thêm khoảng 15 tỷ USD trong 5 năm so với kịch bản không có thỏa thuận. Trong kịch bản cơ sở, tỷ trọng Trung Quốc có thể tăng lên 5.3%. Trong kịch bản tích cực hơn, đầu tư bổ sung có thể đạt 25 tỷ USD, tương đương khoảng 6% FDI vào Canada. Tổng thể, FDI Trung Quốc trong 5 năm tới được nhận định khoảng 90–100 tỷ USD.

Dòng vốn có thể đi vào những lĩnh vực nào?

Ngành năng lượng, đặc biệt dầu khí, vẫn là lĩnh vực chính của FDI Trung Quốc tại Canada. Đầu tư vào dầu và LNG nhiều khả năng tiếp tục mạnh trong những năm tới. Vai trò Canada như nhà cung cấp năng lượng cho châu Á đang tăng, nhờ các dự án như Trans Mountain Expansion (TMX). PetroChina hiện nắm 15% cổ phần tại LNG Canada, và dự án LNG giai đoạn 2 tạo thêm cơ hội đầu tư. Các lĩnh vực liên quan khác gồm cát dầu, lọc hóa dầu và công nghệ năng lượng carbon thấp.

Ngành ô tô và EV đang trở thành lĩnh vực thu hút mới. Thuế MFN cho EV cho thấy Canada vẫn mở cửa nhưng thận trọng, tạo cơ hội đầu tư vào sản xuất, pin và chuỗi cung ứng. Chery Automobile đã bày tỏ kế hoạch tham gia thị trường EV Canada. Đồng thời, chính phủ Canada khuyến khích đầu tư vào chế biến thực phẩm, sản xuất và nghiên cứu nông nghiệp, những lĩnh vực còn thiếu vốn.

Ngoài ra, Trung Quốc cũng quan tâm đến tài chính, bảo hiểm, dịch vụ chuyên môn và công nghệ khi muốn giảm phụ thuộc vào tài nguyên. Trong tài chính có thể gồm mua cổ phần, quản lý tài sản và fintech; trong công nghệ là các lĩnh vực giá trị cao như công nghệ EV và sản xuất tiên tiến.

Các khoản đầu tư mới vẫn chịu giám sát chặt chẽ

Đạo luật Đầu tư Canada (ICA) tiếp tục điều chỉnh toàn bộ FDI vào Canada, bao gồm cả Trung Quốc. Phần lớn khoản đầu tư chỉ cần thông báo, nhưng các thương vụ lớn phải vượt qua kiểm tra “lợi ích ròng cho Canada”. Ngoài ra, bất kỳ khoản đầu tư nào cũng có thể bị xem xét về an ninh quốc gia.

Không có quốc gia nào bị cấm hoàn toàn, nhưng đầu tư từ Trung Quốc chịu giám sát cao hơn do lo ngại về an ninh và cạnh tranh. Năm 2022, Canada hạn chế đầu tư từ doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc vào khoáng sản quan trọng. Một số thương vụ lớn từng bị chặn gồm Aecon 1.5 tỷ USD năm 2018, China Mobile năm 2021, TMAC Resources 230 triệu USD và một số thương vụ lithium khác.

Luật ICA không thay đổi, nhưng có thể được áp dụng linh hoạt hơn trong một số trường hợp. Môi trường chính sách thuận lợi hơn có thể giúp tăng phê duyệt đầu tư Trung Quốc trong sản xuất, chuỗi cung ứng ô tô và hạ tầng năng lượng. Tuy nhiên, các lĩnh vực như khoáng sản quan trọng, AI, viễn thông, quốc phòng và dữ liệu lớn vẫn bị kiểm soát nghiêm ngặt.

Yếu tố khác: Đánh giá USMCA

Quan hệ Canada–Trung Quốc từng gây căng thẳng với Mỹ trước các cuộc đàm phán lại USMCA. Tổng thống Trump từng đe dọa áp thuế 100% nếu Canada ký FTA với Trung Quốc. Thủ tướng Carney khẳng định thỏa thuận hiện tại không phải FTA. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Bessent cho biết Mỹ chưa dỡ thuế đối với Canada do lo ngại Canada có thể trở thành cửa ngõ cho EV Trung Quốc vào Mỹ. Trong bối cảnh USMCA đang được xem xét, Canada phải cân nhắc rủi ro đối với quan hệ với Mỹ khi tăng hợp tác với Trung Quốc.

Kết luận

Khung hợp tác kinh tế và đầu tư Canada–Trung Quốc giúp củng cố vị thế quốc tế của Canada. Thỏa thuận mang lại hỗ trợ thương mại trong ngắn hạn, còn lợi ích đầu tư cần thêm thời gian để thể hiện. Trong trung hạn, Trung Quốc có thể chiếm tỷ trọng FDI lớn hơn tại Canada. Các lĩnh vực hưởng lợi chính gồm dầu mỏ, LNG và chuỗi cung ứng EV, trong khi khoáng sản quan trọng, AI và dữ liệu lớn vẫn bị kiểm soát chặt. Sự nhạy cảm của Mỹ trong quá trình đàm phán USMCA cho thấy có giới hạn đối với mức độ Canada có thể mở rộng hợp tác đầu tư với Trung Quốc.