Vì sao Nhật Bản chi hàng chục tỷ USD vẫn "lực bất tòng tâm" với đồng JPY?

Cuối tháng 4, khi đồng JPY giảm xuống đáy ghi nhận từ tháng 7/2024, giới chức Nhật Bản đã chi gần 74 tỷ USD để hỗ trợ đồng nội tệ, mức can thiệp lớn nhất từng ghi nhận trong một tháng. Tuy nhiên, tác động chỉ kéo dài trong thời gian ngắn. Đến ngày 30/6, đồng JPY tiếp tục rơi xuống mức thấp nhất so với USD kể từ năm 1986, làm dấy lên kỳ vọng Bộ Tài chính Nhật Bản sẽ tiếp tục sử dụng dự trữ ngoại hối, hiện ở mức 1.09 nghìn tỷ USD tính đến cuối tháng 5, để can thiệp. Bộ trưởng Tài chính Satsuki Katayama khẳng định chính phủ sẵn sàng hành động khi cần thiết.

Nguyên nhân lớn nhất là chênh lệch lãi suất giữa Nhật Bản và Mỹ. Dù BoJ đã nâng lãi suất lên mức cao nhất trong 31 năm, lãi suất tại Nhật vẫn thấp hơn nhiều so với các nền kinh tế lớn, khuyến khích nhà đầu tư vay đồng JPY với chi phí thấp để đầu tư vào các tài sản có lợi suất cao ở nước ngoài.

Bên cạnh đó, gánh nặng nợ công vượt 200% GDP và tình trạng thâm hụt ngân sách kéo dài cũng làm gia tăng lo ngại về triển vọng tài khóa của Nhật Bản, khiến niềm tin vào đồng JPY suy giảm.

Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran cũng gây thêm áp lực. Nhật Bản nhập khẩu gần như toàn bộ năng lượng, trong đó hơn 95% dầu mỏ đến từ Trung Đông. Giá dầu tăng khiến nhu cầu mua USD để thanh toán nhập khẩu lớn hơn, qua đó gây sức ép lên đồng JPY. Đồng thời, lạm phát toàn cầu tăng đã khiến thị trường chuyển kỳ vọng từ Fed cắt giảm sang tăng lãi suất, tiếp tục củng cố sức mạnh của USD.

Đồng JPY mất giá giúp Nhật Bản trở thành điểm đến hấp dẫn đối với khách du lịch quốc tế và hỗ trợ lợi nhuận của các doanh nghiệp xuất khẩu.

Tuy nhiên, đối với nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên liệu và năng lượng, đồng JPY yếu làm tăng chi phí sản xuất và sinh hoạt, gây áp lực lạm phát lên hộ gia đình và doanh nghiệp. Đây cũng là một trong những yếu tố góp phần khiến hai thủ tướng Nhật Bản trước đây mất vị trí.

Ngoài ra, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần chỉ trích đồng JPY yếu mang lại lợi thế cạnh tranh không công bằng cho hàng hóa Nhật Bản và đưa vấn đề này vào các cuộc đàm phán thương mại song phương.

Biện pháp nhanh nhất là can thiệp trực tiếp vào thị trường ngoại hối bằng cách mua đồng JPY và bán USD. Trước đợt can thiệp cuối tháng 4, Nhật Bản từng chi gần 100 tỷ USD trong năm 2024 để hỗ trợ đồng nội tệ. Các lần can thiệp trước đều diễn ra khi tỷ giá USD/JPY quanh mốc 160, khiến đây được xem là "lằn ranh" không chính thức của giới chức.

Ngoài hành động trực tiếp, các quan chức cũng thường sử dụng "can thiệp bằng lời nói", phát tín hiệu cảnh báo thị trường trước khi hành động nhằm kiềm chế đầu cơ.

Can thiệp thường tạo tác động rất mạnh trong ngắn hạn, giúp đồng JPY tăng khoảng 2 JPY chỉ trong vài giây và 4-5 JPY trong vài giờ sau khi hành động được thực hiện.

Tuy nhiên, hiệu quả thường không kéo dài nếu các yếu tố nền tảng như chênh lệch lãi suất và triển vọng kinh tế không thay đổi. Điều này đã được chứng minh sau đợt can thiệp cuối tháng 4 khi USD/JPY nhanh chóng quay lại xu hướng tăng và cuối tháng 6 leo lên khoảng 162.40.

Với dự trữ ngoại hối khoảng 1.09 nghìn tỷ USD, Nhật Bản vẫn có đủ nguồn lực tài chính để tiếp tục hỗ trợ đồng JPY. Tuy nhiên, việc can thiệp nhiều lần sẽ không mang lại hiệu quả nếu không thay đổi được xu hướng của thị trường.

Ngoài ra, các đợt biến động mạnh do can thiệp có thể gây khó khăn cho doanh nghiệp trong hoạt động định giá, thanh toán và phòng ngừa rủi ro tỷ giá. Dù vậy, việc mua đồng JPY thường ít bị chỉ trích là thao túng tiền tệ hơn so với các biện pháp làm suy yếu đồng nội tệ.

Về dài hạn, Nhật Bản có thể hỗ trợ đồng JPY bằng cách tiếp tục thắt chặt chính sách tiền tệ, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư trong nước, cải thiện tăng trưởng và củng cố kỷ luật tài khóa.

Chính phủ của Thủ tướng Sanae Takaichi đã công bố chiến lược thúc đẩy đầu tư vào các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, quốc phòng và đóng tàu nhằm nâng cao tốc độ tăng trưởng. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng những biện pháp này cần nhiều thời gian mới phát huy hiệu quả.

Theo chuyên gia kinh tế Tsuyoshi Ueno của NLI Research Institute, chính phủ hiện có rất ít công cụ có thể nhanh chóng đảo ngược xu hướng giảm của đồng JPY và chính thị trường cũng nhận thức rõ điều này.

Washington không mong muốn đồng JPY suy yếu quá mức. Chính quyền Tổng thống Donald Trump nhiều lần chỉ trích Nhật Bản sử dụng tỷ giá để tạo lợi thế thương mại, dù Tokyo hiện chưa bị Mỹ coi là quốc gia thao túng tiền tệ.

Hai nước đã thống nhất rằng việc can thiệp ngoại hối chỉ nên được sử dụng để xử lý các biến động bất thường trên thị trường, thay vì tạo lợi thế cạnh tranh. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng cho rằng giải pháp phù hợp nhất là để BoJ tiếp tục nâng lãi suất, qua đó giúp đồng JPY dần trở về mức cân bằng theo cơ chế thị trường.