Westpac: Phân tích kịch bản kinh tế - Cách xây dựng đúng và những hạn chế cần tránh

Phân tích kịch bản là một công cụ dùng trong các giai đoạn kinh tế và thị trường có nhiều yếu tố không chắc chắn. Tuy nhiên, công cụ này chỉ có giá trị khi được xây dựng dựa trên logic rõ ràng và dữ liệu hợp lý, chứ không phải chỉ là việc vẽ một đường giả định trên biểu đồ rồi coi đó là tương lai.

Dấu hiệu cho thấy môi trường đang bất ổn là khi các tổ chức không chỉ đưa ra dự báo cơ sở mà còn công bố thêm nhiều kịch bản thay thế. Một kịch bản tốt cần đáp ứng hai yêu cầu chính. Thứ nhất, các giả định trong kịch bản phải nhất quán, các yếu tố phải liên kết với nhau một cách hợp lý và không dựa trên những hành vi phi thực tế của các chủ thể kinh tế. Thứ hai, kịch bản phải tính đến khả năng các bên tham gia phản ứng sau cú sốc ban đầu, thay vì giả định mọi thứ đi theo một đường cố định mà không có điều chỉnh theo thời gian.

Tuy nhiên, trong thực tế luôn tồn tại mâu thuẫn giữa việc giữ kịch bản sát thực tế và việc nhấn mạnh các rủi ro cực đoan. Việc xây dựng kịch bản xấu là cần thiết, nhưng nếu làm quá mức hoặc thiếu cơ sở sẽ dễ gây hiểu sai. Kinh nghiệm cho thấy trong nhiều giai đoạn căng thẳng, các dự báo ít bi quan hơn đôi khi lại phản ánh đúng thực tế hơn so với kỳ vọng thị trường, vốn thường phản ứng quá mức.

Giá trị quan trọng nhất của kịch bản nằm ở việc mô tả chuỗi phản ứng và độ trễ trong hệ thống kinh tế. Một cú sốc ban đầu trong ngắn hạn có thể dẫn đến những thay đổi dài hạn thông qua hành vi điều chỉnh của doanh nghiệp, người tiêu dùng và chính phủ, ví dụ như thay đổi trong tiêu dùng năng lượng hoặc điều chỉnh ngân sách quốc phòng.

Trong bối cảnh bất ổn, việc chỉ đưa ra một kịch bản duy nhất là không đủ để phản ánh thực tế. Khi các tổ chức lớn bắt đầu sử dụng kịch bản một cách rộng rãi, đó thường là dấu hiệu cho thấy mức độ bất ổn đang tăng lên. Các ngân hàng trung ương như RBA đã áp dụng cách tiếp cận này trong đại dịch, IMF cũng đã quay trở lại sử dụng trong các báo cáo gần đây, và nhiều tổ chức nghiên cứu khác cũng đang kết hợp kịch bản với dự báo cơ sở.

Việc sử dụng kịch bản trở nên đặc biệt quan trọng khi các khả năng tương lai có thể khác biệt đáng kể so với kịch bản cơ sở, và khi mức độ tin cậy vào kịch bản cơ sở thấp. Nếu kịch bản chỉ khác nhẹ so với dự báo chính, giá trị thông tin mang lại sẽ không cao.

Nguyên tắc đầu tiên của phân tích kịch bản là tính hợp lý nội tại. Các giả định phải phản ánh đúng động cơ và giới hạn thực tế của các chủ thể kinh tế, không được dựa trên hành vi phi thực tế. Những hành vi hợp lý ở cấp độ từng cá nhân nhưng tạo ra kết quả tiêu cực ở cấp độ toàn hệ thống có thể xảy ra và cần được đưa vào mô hình, nhưng không được xây dựng trên giả định phi logic.

Nguyên tắc thứ hai là phải vượt qua cách nhìn chỉ dựa trên cú sốc ban đầu. Một kịch bản tốt không thể dừng lại ở việc mô tả một sự kiện xảy ra, mà phải tính đến phản ứng tiếp theo của các bên liên quan theo thời gian, bao gồm cả độ trễ trong chính sách và hành vi kinh tế.

Việc cân bằng giữa tính thực tế và việc nhấn mạnh rủi ro tiêu cực luôn là một thách thức. Nếu kịch bản quá xa rời thực tế, kết quả phân tích có thể bị hiểu sai hoặc bị phóng đại rủi ro. Ví dụ gần đây cho thấy kịch bản xấu nhất của IMF về giá dầu và tăng trưởng toàn cầu đã tạo ra nhiều tranh luận không cần thiết, một phần vì giả định giá dầu được giữ cố định theo một đường kịch bản mà chưa phản ánh phản ứng của phía cung.

Trên thực tế, khi giá dầu tăng cao, các nhà sản xuất ngoài OPEC như Mỹ và Canada thường có xu hướng tăng sản lượng, dù cần thời gian để mở rộng. Vì vậy, nếu giả định giá dầu cao kéo dài quá lâu mà không tính đến phản ứng này, kịch bản sẽ thiếu tính thực tế.

Ngoài ra, khi xây dựng kịch bản cần tránh thiên lệch chỉ tập trung vào rủi ro tiêu cực. Rủi ro xấu thường dễ xây dựng hơn vì có thể bắt đầu từ một sự kiện cụ thể. Tuy nhiên, các kịch bản tích cực hoặc tốt hơn dự kiến cũng cần được xem xét, vì nền kinh tế không chỉ vận động theo chiều xấu.

Nhìn lại các dự báo trước đây, nhiều kịch bản bi quan về thương mại toàn cầu và tăng trưởng đã không xảy ra, một phần vì các nền kinh tế và chính sách đã thích ứng linh hoạt hơn dự kiến, đồng thời các yếu tố như công nghệ và tái cấu trúc chuỗi cung ứng đã hỗ trợ tăng trưởng tốt hơn dự báo.

Cuối cùng, giá trị lớn nhất của phân tích kịch bản là giúp làm rõ các tác động lan tỏa dài hạn từ một cú sốc ban đầu. Những thay đổi trong hành vi như chuyển đổi năng lượng hoặc điều chỉnh chi tiêu công có thể làm thay đổi xu hướng dài hạn của nền kinh tế. Vì vậy, việc chỉ vẽ một đường kịch bản đơn giản mà không tính đến phản ứng của toàn hệ thống sẽ không phản ánh đúng cách nền kinh tế thực sự vận hành.