Danske Bank: Khi chiến tranh đẩy giá hàng hóa tăng cao - Vì sao ngân hàng trung ương không nên phản ứng vội vàng

Tổng quan thị trường

Cuộc chiến tại Trung Đông đang leo thang rất nhanh. Lịch sử cho thấy chiến tranh thường rất dễ bắt đầu nhưng rất khó kiểm soát và càng khó kết thúc. Kịch bản chính hiện nay chưa phải là một cuộc chiến kéo dài trên toàn khu vực, nhưng khả năng này đang tăng lên nên cần chuẩn bị cho tình huống xung đột lan rộng. Nếu điều đó xảy ra, không chỉ Trung Đông mà cả khu vực MENA rộng hơn và một số khu vực ở châu Âu cũng có thể bị ảnh hưởng.

Trong trường hợp chiến sự kéo dài, chuỗi cung ứng toàn cầu có thể gặp nhiều gián đoạn. Điều này không chỉ liên quan đến dầu thô và khí đốt tự nhiên mà còn ảnh hưởng đến phân bón. Khi nguồn cung các mặt hàng quan trọng bị gián đoạn trong thời gian dài, giá cả thường tăng mạnh và kéo dài, tạo ra một giai đoạn lạm phát cao. Đối với châu Âu, ngoài lạm phát cao hơn thì tăng trưởng kinh tế cũng có nguy cơ giảm đáng kể.

Kỳ vọng lạm phát ngắn hạn của thị trường gần đây đã tăng lên, nhưng nhiều khả năng các ngân hàng trung ương lớn sẽ không nâng lãi suất để phản ứng. Lý do là vì đây là cú sốc nguồn cung, nghĩa là giá tăng do nguồn cung bị gián đoạn chứ không phải do nhu cầu tăng quá mạnh. Ngân hàng trung ương không thể giải quyết loại vấn đề này bằng chính sách tiền tệ. Ngoài ra, kỳ vọng lạm phát dài hạn của thị trường hiện vẫn ổn định nên chưa tạo áp lực buộc các ngân hàng trung ương phải thắt chặt chính sách.

Khi xung đột leo thang, cần thận trọng với tuyên truyền

Trong bối cảnh chiến sự leo thang, cần thận trọng với các tuyên bố chính trị. Vào thứ Bảy, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã gửi lời xin lỗi tới các quốc gia vùng Vịnh và nói rằng Iran sẽ không tấn công họ nếu họ không tấn công Iran. Tuy nhiên những tuyên bố như vậy cần được xem xét cẩn thận vì tuyên truyền là một phần quan trọng của chiến tranh. Pezeshkian không phải là người có quyền lực cao nhất trong hệ thống quyết định của Iran. Phát biểu của ông nhiều khả năng nhằm gửi tín hiệu chính trị đến các nước láng giềng và cộng đồng quốc tế rằng Iran không phải bên gây ra xung đột. Chỉ sau đó không lâu, chính ông cũng nói rằng kẻ thù đã hiểu sai những phát biểu trước đó của Iran, điều này cho thấy lời hứa trước đó không phải là cam kết chắc chắn.

Các cuộc tấn công quân sự hiện vẫn tiếp diễn. Mỹ và Israel đang tiến hành các cuộc không kích với cường độ rất mạnh. Một số nguồn tin cho rằng đây là chiến dịch quân sự dữ dội nhất của Mỹ trong nhiều thập kỷ. Iran dường như đã giảm số lượng tên lửa phóng đi, nhưng chưa rõ đây là chiến lược nhằm tiết kiệm kho dự trữ hay là dấu hiệu cho thấy kho tên lửa đang dần cạn. Trong chiến tranh hiện đại, kho vũ khí dự trữ đóng vai trò rất quan trọng. Nếu Iran thiếu tên lửa, họ có thể chuyển sang sử dụng nhiều drone hơn vì nước này có năng lực sản xuất drone khá mạnh. Ngược lại, nếu Mỹ và đồng minh thiếu tên lửa đánh chặn để phòng thủ, họ sẽ phải lựa chọn bảo vệ một số mục tiêu quan trọng và chấp nhận rủi ro đối với những mục tiêu khác. Một khả năng khác là họ có thể cân nhắc triển khai lực lượng trên thực địa.

Theo thông tin từ Axios, Mỹ và Israel đang xem xét khả năng đưa một nhóm lực lượng đặc nhiệm vào Iran ở giai đoạn sau của cuộc xung đột, khi năng lực phòng thủ của Iran suy yếu. Trong các chiến dịch quân sự, nếu không có lực lượng hoạt động trực tiếp trên mặt đất thì rất khó phá hủy hoàn toàn các cơ sở hạ tầng quân sự như chương trình hạt nhân hoặc hệ thống tên lửa. Ngoài ra, chính quyền Mỹ cũng đang cân nhắc kiểm soát cảng xuất khẩu dầu chính của Iran tại đảo Kharg, nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của nước này. Cách tiếp cận này giống với chiến lược từng được sử dụng đối với Venezuela, tức là kiểm soát các điểm xuất khẩu quan trọng để hạn chế nguồn thu của đối phương.

Xung đột hiện còn leo thang sang việc tấn công cơ sở hạ tầng dân sự quan trọng. Một số nhà máy khử mặn nước biển đã trở thành mục tiêu tấn công. Nhà máy khử mặn là các cơ sở biến nước biển thành nước ngọt để sử dụng cho sinh hoạt và sản xuất. Ở nhiều khu vực sa mạc tại Trung Đông, đây là nguồn nước chính cho các thành phố lớn. Ví dụ nhà máy Jubail cung cấp hơn 90% nước uống cho thủ đô Riyadh của Saudi Arabia. Nếu một cơ sở như vậy bị phá hủy nghiêm trọng, thành phố phụ thuộc vào nó có thể phải sơ tán dân cư trong vòng khoảng một tuần vì thiếu nước.

Những rủi ro chính đối với chuỗi cung ứng – không chỉ là dầu và khí đốt

Nguy cơ lớn nhất đối với kinh tế toàn cầu hiện nay nằm ở chuỗi cung ứng năng lượng và nguyên liệu. Eo biển Hormuz là tuyến đường vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới. Khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua khu vực này, tương đương khoảng một phần tư lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Phần lớn số dầu này được vận chuyển sang châu Á. Các tuyến đường ống thay thế chỉ có thể vận chuyển khoảng 3.5 đến 5.5 triệu thùng mỗi ngày nên không đủ bù đắp nếu tuyến đường biển bị gián đoạn. Một số nước như Kuwait, UAE và Iraq đã bắt đầu giảm sản lượng dầu vì hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị gián đoạn. Tại Saudi Arabia, nhà máy lọc dầu lớn ở Ras Tanura đã phải tạm dừng hoạt động sau một cuộc tấn công bằng drone. Giá dầu Brent đã vượt 90 USD và nhiều khả năng sẽ tiếp tục tăng.

Thị trường khí đốt tự nhiên cũng chịu ảnh hưởng lớn. Phần lớn xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng của Qatar và UAE đi qua eo biển Hormuz, chiếm gần một phần năm thương mại LNG toàn cầu. Không có tuyến thay thế khả thi cho tuyến đường này. Một số cơ sở sản xuất LNG của Qatar đã phải dừng hoạt động nhiều ngày do các cuộc tấn công. Đối với châu Âu, vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng vì lượng dự trữ khí đốt hiện đang ở mức thấp và cần được bổ sung trước mùa đông. Nếu châu Âu phải mua khí đốt với giá cao hơn để lấp đầy kho dự trữ, tác động của giá năng lượng cao có thể kéo dài đến mùa đông năm sau.

Chuỗi cung ứng phân bón cũng có nguy cơ bị gián đoạn. Khu vực Vịnh Ba Tư là nguồn cung quan trọng của phân bón nitơ do có trữ lượng khí đốt lớn. Khoảng 25 đến 35% lượng phân bón nitơ xuất khẩu toàn cầu đến từ khu vực này. Hoạt động vận chuyển chủ yếu phụ thuộc vào đường biển và đặc biệt là eo biển Hormuz. Tại Bắc bán cầu, nông dân thường mua phân bón từ tháng 3 đến tháng 5 trước mùa gieo trồng. Nếu giá phân bón tăng mạnh, nông dân có thể giảm lượng mua hoặc trì hoãn mua. Điều này có thể làm giảm năng suất cây trồng và cuối cùng dẫn đến giá thực phẩm cao hơn.

Chính quyền Mỹ cho biết sẽ đảm bảo an toàn hàng hải tại eo biển Hormuz, nhưng cách thực hiện vẫn chưa rõ ràng. Trước đây Mỹ cũng cố gắng bảo vệ tuyến vận tải tại Biển Đỏ nhưng không thành công hoàn toàn. Khi đó lực lượng gây gián đoạn chủ yếu là Houthi tại Yemen. Tình hình chỉ tạm ổn định khi Mỹ đạt được thỏa thuận đình chiến với Houthi vào tháng 5 năm ngoái. Sau khi thỏa thuận này sụp đổ, các cuộc tấn công lại tiếp tục và nhiều tàu phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua kênh đào Suez.

Ngân hàng trung ương không nên phản ứng với một cú sốc nguồn cung điển hình

Nhóm phân tích của Danske Bank không cho rằng ECB cũng như các ngân hàng trung ương lớn khác nên hoặc sẽ phản ứng với việc giá hàng hóa tăng do chiến tranh. Đây là một cú sốc nguồn cung tiêu cực điển hình, nằm hoàn toàn ngoài khả năng kiểm soát của các ngân hàng trung ương. Mặc dù kỳ vọng lạm phát ngắn hạn của thị trường đã tăng lên, kỳ vọng lạm phát dài hạn vẫn được neo giữ ổn định.

Trong dự báo lạm phát mới, nhóm phân tích ước tính lạm phát của khu vực Eurozone đạt 2.1% theo năm trong 2026 và 1.8% trong 2027. Họ cũng xem xét một kịch bản nghiêm trọng hơn, trong đó giá dầu và khí đốt tăng mạnh trong thời gian dài. Trong trường hợp này, lạm phát năm 2026 có thể lên tới 2.9% theo năm và tăng trưởng GDP giảm xuống còn 0.6%, tuy nhiên họ vẫn kỳ vọng ECB sẽ giữ nguyên lãi suất chính sách ở mức 2.00%. Thị trường trái phiếu châu Âu đã chịu áp lực đáng kể kể từ khi chiến sự bắt đầu.

Tuy nhiên, do các chuyên gia không kỳ vọng ECB sẽ nâng lãi suất, có cơ sở để cho rằng khi mức độ biến động lớn trên thị trường giảm xuống, định giá theo hướng tăng lãi suất hiện nay có thể sẽ suy yếu dần. Rủi ro rõ ràng đối với quan điểm này là ký ức từ giai đoạn 2021–2022, khi các ngân hàng trung ương phản ứng quá chậm với lạm phát, có thể khiến ECB vội vàng nâng lãi suất.

Rủi ro lan truyền trong khu vực MENA – với khả năng tác động sang châu Âu

Cuộc chiến cũng làm gia tăng rủi ro lan rộng trong toàn bộ khu vực MENA. Một số quốc gia châu Âu đã tham gia ở mức độ nhất định. Anh cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự của mình. Pháp tuyên bố tham gia liên minh do Mỹ dẫn đầu nhằm bảo vệ tuyến vận tải tại eo biển Hormuz. Đồng thời căng thẳng giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp tại Cyprus cũng đang gia tăng.

Đối với Nga, tình hình hiện tại vừa có lợi vừa có hại. Nếu Mỹ phải tập trung nhiều nguồn lực cho Trung Đông, họ có thể giảm sự chú ý đối với Ukraine. Tuy nhiên Mỹ cũng đang sử dụng công nghệ và kinh nghiệm từ Ukraine để đối phó với drone của Iran, vì vậy hợp tác quân sự giữa Mỹ và Ukraine có thể tăng lên. Nga có thể hưởng lợi từ giá dầu và khí đốt cao hơn, nhưng cho đến nay chênh lệch giá giữa dầu Urals của Nga và dầu Brent vẫn không thay đổi nhiều.

Trung Quốc cũng đang theo dõi tình hình rất chặt chẽ. Một câu hỏi quan trọng là liệu việc Mỹ bị cuốn vào Trung Đông có ảnh hưởng đến tính toán của Trung Quốc đối với Đài Loan hay không. Ngoài ra còn có một yếu tố khác là vấn đề Somaliland. Somaliland là vùng lãnh thổ tuyên bố độc lập khỏi Somalia và có quan hệ gần gũi với Đài Loan. Nếu Mỹ công nhận Somaliland như một quốc gia độc lập, điều đó có thể gây ra căng thẳng lớn với Trung Quốc vì Bắc Kinh luôn ủng hộ một Somalia thống nhất. Một số chuyên gia từ lâu đã cho rằng xung đột đầu tiên giữa Mỹ và Trung Quốc có thể xảy ra gián tiếp tại một khu vực khác, chẳng hạn như ở châu Phi, thông qua các cuộc cạnh tranh ảnh hưởng thay vì đối đầu quân sự trực tiếp.